奧維德《歲時記》第一卷501-600行

fluminis illa latus, cui sunt vada iuncta Tarenti,
aspicit et sparsas per loca sola casas;
utque erat, immissis puppem stetit ante capillis
continuitque manum torva regentis iter,
505 et procul in dextram tendens sua bracchia ripam
pinea non sano ter pede texta ferit;
neve daret saltum properans insistere terrae,
vix est Euandri vixque retenta manu.
‘Di’ que ‘petitorum’ dixit ‘salvete locorum,
510 tuque, novos caelo terra datura deos,
fluminaque et fontes, quibus utitur hospita tellus,
et nemorum silvae Naiadumque chori!
este bonis avibus visi natoque mihique,
ripaque felici tacta sit ista pede!
515 Fallor, an hi fient ingentia moenia colles,
iuraque ab hac terra cetera terra petet?
Montibus his olim totus promittitur orbis:
quis tantum fati credat habere locum?
Et iam Dardaniae tangent haec litora pinus:
520 hic quoque causa novi femina Martis erit.
Care nepos, Palla, funesta quid induis arma?
Indue! non humili vindice caesus eris.
Victa tamen vinces eversaque, Troia, resurges;
obruet[1] hostiles ista ruina domos.
525 Urite victrices Neptunia Pergama flammae!
num minus hic toto est altior orbe cinis?
Iam pius Aeneas sacra et, sacra altera, patrem
adferet: Iliacos accipe, Vesta, deos!
Tempus erit, cum vos orbemque tuebitur idem,
530 et fient ipso sacra colente deo,
et penes Augustos patriae tutela manebit:
hanc fas imperii frena tenere domum.
Inde nepos natusque dei, licet ipse recuset,
pondera caelesti mente paterna feret;
535 utque ego perpetuis olim sacrabor in aris,
sic Augusta novum Iulia numen erit.’
Talibus ut dictis nostros descendit in annos,
substitit in medio praescia lingua sono.
Puppibus egressus Latia stetit exul in herba,
540 felix, exilium cui locus ille fuit!
Nec mora longa fuit: stabant nova tecta, nec alter
montibus Ausoniis Arcade maior erat.
Ecce boves illuc Erytheidas adplicat heros
emensus longi claviger orbis iter;
545 dumque huic hospitium domus est Tegeaea, vagantur
incustoditae lata per arva boves.
Mane erat: excussus somno Tirynthius actor
de numero tauros sentit abesse duos.
Nulla videt quaerens taciti vestigia furti:
550 traxerat aversos Cacus in antra ferox,
Cacus, Aventinae timor atque infamia silvae,
non leve finitimis hospitibusque malum.
Dira viro facies, vires pro corpore, corpus
grande: pater monstri Mulciber huius erat:
555 proque domo longis spelunca recessibus ingens,
abdita, vix ipsis invenienda feris.
Ora super postes adfixaque bracchia pendent,
squalidaque humanis ossibus albet humus.
Servata male parte boum Iove natus abibat:
560 mugitum rauco furta dedere sono.
‘Accipio revocamen’ ait, vocemque secutus
impia per silvas ultor ad antra venit.
Ille aditum fracti praestruxerat obice montis;
vix iuga movissent quinque bis illud opus.
565 nititur hic umeris (caelum quoque sederat illis)
et vastum motu conlabefactat onus.
Quod simul eversum est, fragor aethera terruit ipsum
ictaque subsedit pondere molis humus.
Prima movet Cacus conlata proelia dextra
570 remque ferox saxis stipitibusque gerit.
Quis ubi nil agitur, patrias male fortis ad artes
confugit et flammas ore sonante vomit;
quas quotiens proflat, spirare Typhoea credas
et rapidum Aetnaeo fulgur ab igne iaci.
575 Occupat Alcides, adductaque clava trinodis
ter quater adverso sedit in ore viri.
Ille cadit mixtosque vomit cum sanguine fumos
et lato moriens pectore plangit humum.
Immolat ex illis taurum tibi, Iuppiter, unum
580 victor et Euandrum ruricolasque vocat,
constituitque sibi, quae Maxima dicitur, aram,
hic ubi pars Urbis de bove nomen habet.
Nec tacet Euandri mater prope tempus adesse,
Hercule quo tellus sit satis usa suo.
585 At felix vates, ut dis gratissima vixit,
possidet hunc Iani sic dea mense diem.
Idibus in magni castus Iovis aede sacerdos
semimaris flammis viscera libat ovis;
redditaque est omnis populo provincia nostro,
590 et tuus Augusto nomine dictus avus.
Perlege dispositas generosa per atria ceras:
contigerunt nulli nomina tanta viro.
Africa victorem de se vocat, alter Isauras
aut Cretum domitas testificatur opes;
595 hunc Numidae faciunt, illum Messana superbum,
ille Numantina traxit ab urbe notam,
et mortem et nomen Druso Germania fecit—
me miserum, virtus quam brevis illa fuit!
Si petat a victis, tot sumet nomina Caesar,
600 quot numero gentes maximus orbis habet.

[1] obruet=obruit

她見到與塔倫頓[1]渡口相接的河岸,見到
稀疏的農舍,原野一片寂寥。
如靈感降臨[2],她甩開頭髮,站到舵旁邊,
兒子正開船,手卻被突然緊攥。
505 她朝右岸的遠處伸出雙臂,彷彿
着了魔,三次[3]猛踩船板的松木,
她幾乎要徑直跳入水中,立刻登陸,
埃萬德的手差點就沒能拽住。
“我們應許之地的諸神啊,向你們致意!”
510 她說,“還有你,將孕育新神的土地![4]
還有滋育這陌生國度的河流與山泉,
還有林間起舞的仙靈[5]翩翩!
願你們伴着吉兆向我和兒子現身,
願那片河岸留下幸運的腳印!
515 是幻覺,還是這些山真將變作巨城[6]
萬邦都會向這裡尋求律令?
神已經許諾,全世界將由七丘來統治。
誰相信偉大的天命竟歸於此地?
很快,特洛伊木船[7]將抵達這片海岸,
520 戰火也將為一位女人[8]再燃。
愛孫帕拉斯[9],為何穿上不祥的甲胄?
穿吧:你雖死,英雄[10]將為你復仇。
特洛伊,你敗而將勝,你毀滅而將重建,
你的廢墟將埋葬敵人的家園。[11]
525 征服者的火焰,儘管焚燒佩爾加蒙[12]
難道這灰燼不比全天下更尊榮?[13]
虔敬的埃涅阿斯很快會帶聖器和父親[14]
前來:維斯塔,迎接伊里昂的神[15]
終有一日,同一人[16]將守衛世界和你們,
530 他雖向諸神獻祭,自己也是神,
奧古斯都的家族將一直看護祖國,
天意讓他的血脈永延帝祚。
這位神的皇子(雖然他拒絕)和皇孫[17]
終將以聖智承繼父親的重任。
535 正如我在將來會享受不絕的祭品,
尤利婭·奧古斯塔[18]也必定封神。”
當她伴着此預言進入我們的世紀,
預知的舌頭便在話中間凝滯。
放逐者下了船,站在拉提烏姆的草地上,
540 幸福的人啊,能在此地流亡![19]
沒多久,新房舍便紛紛立起,奧索尼亞[20]
沒有一座山勝過阿卡迪亞[21]
你看,閱盡世界的英雄[22],正手持大棒,
將厄律提亞[23]的牛趕往此方。
545 他在帖該亞主人[24]家做客時,無法守望
牛群,任它們在空曠的原野遊盪。
一天早晨,海格力斯[25]從睡夢中驚起,
發現自己的兩頭牛竟已丟失。
他四下搜尋,無聲的偷盜卻沒留影蹤,
550 因為卡庫斯[26]是倒拖它們入洞。
這兇狠的竊賊一貫殘害鄉鄰與遠客,
堪稱阿文丁[27]森林的恥辱和惡魔[28]
面目猙獰,身材魁梧,力氣也驚人,
火神伏爾甘[29]是此怪物的父親。
555 他的棲身處是一個巨大幽深的洞穴,
極其隱蔽,野獸都難以發覺,
入口上方懸掛着割下的手臂和頭顱,
地面凌亂地堆着死人的白骨。
牛沒有找回,朱庇特之子正準備啟程,
560 被盜的動物卻發出沙啞的哞聲。
“我接受回返的信號[30],”復仇者循聲追去,
穿過密林,終於到達了魔窟。
卡庫斯已在入口築起巉岩的路障,
即使十對牛[31]也難挪動這重量。
565 英雄[32]的肩膀(它曾扛起整座天空)
使出神力,龐然大物已鬆動[33]
當它轟然倒塌,巨響讓穹宇都驚顫,
地面受此撞擊,也頓然沉陷。
兩人已近身相接,卡庫斯先發動襲擊,
570 以石塊和木條兇悍地與敵人相持,
他漸落下風,怯懦地祭出父親的法術,
咆哮着,從嘴裡噴出道道火柱。
每當烈火迸射,就彷彿堤豐[34]在呼吸,
迅疾的閃電從埃特納的熔爐騰起。
575 海格力斯卻已佔先機,揮舞大棒[35]
一連三四次狠擊對手的臉龐。
他終於癱倒,嘔出污濁的血和濃煙,
瀕死的寬闊軀幹砸向地面。
勝利者將其中一頭牛敬獻給你,朱庇特,
580 又邀埃萬德和附近的村民做客,
他為自己也建了被稱作“無倫”[36]的祭壇,
至今那裡的街區名仍與牛有緣。[37]
卡爾門塔也坦言,那時辰已近,大地
將與它珍愛的海格力斯分離。[38]
585 可是,幸福的先知[39]在世時本蒙神護持,
如今成神,仍獨享一月的此日[40]
望日,潔凈的祭司在朱庇特大神的廟宇[41]
要焚獻一隻去勢綿羊的臟腑,
在此日,人民恢復管轄所有的行省,
590 你祖父獲贈奧古斯都的尊名[42]
遍覽這高貴廳堂中所有英賢的蠟像[43]
從未有人享受過如此的榮光。
阿非利加賜予征服者頭銜,克里特
和伊索里亞同樣見證了大捷;[44]
595 這位奪了努米底亞,那位,梅薩納,
另一位的稱號則來自努曼提亞;[45]
日耳曼尼亞讓德魯蘇亡歿,也讓他不朽,[46]
可嘆,超凡的英武卻難長留!
愷撒[47]若也從征服之地取封號,他的名
600 將和天下的民族一樣數不清。

[1] 塔倫頓(Tarentum或Terentum)指戰神廣場西端的土地。
[2] “如靈感降臨”對應的原文是utque erat,字面意思是“如她(經常)所是”,這裡指她宣布預言前進入迷狂狀態的典型反應。
[3] 古羅馬人認為奇數吉利,“三”尤其如此,在魔法和宗教儀式上,三遍很常見。
[4] 卡爾門塔對神和土地的重視呼應着《埃涅阿斯紀》中特洛伊人初到意大利的反應(Aeneid 7.120-1)。“新神”指將要被封神的與意大利相關的人物:海格力斯、埃涅阿斯、羅慕路斯、愷撒和屋大維等人。
[5] “仙靈”指山林仙女和水澤仙女。
[6] 指以七丘為基礎發展起來的羅馬城。
[7] 指埃涅阿斯到達意大利,原文用Dardaniae指特洛伊,該形容詞源於特洛伊先祖達爾達諾斯的名字。參考維吉爾《埃涅阿斯紀》(Aeneid 4.657-8)。
[8] 女人指埃涅阿斯的意大利妻子拉維尼婭(Lavinia),她在埃涅阿斯到達前曾被父親許給當地的圖爾努斯,戰爭因此在埃涅阿斯和圖爾努斯之間爆發。說“再燃”是因為此前海倫已經引發過特洛伊戰爭,參考《埃涅阿斯紀》中西比爾類似的話(Aeneid 6.93-4)。
[9] 帕拉斯(Pallas)是埃萬德的兒子,受父親之命率軍增援埃涅阿斯,但被圖爾努斯殺死,事見《埃涅阿斯紀》(Aeneid 10.474ff.)。
[10] 指埃涅阿斯,他殺死圖爾努斯,為帕拉斯復了仇,事見《埃涅阿斯紀》(Aeneid 12.948-9)。
[11] 特洛伊人後裔羅馬人在公元前2世紀最終征服了祖先的仇敵希臘人。
[12] 佩爾加蒙(Pergamum)是特洛伊的要塞,這裡代指特洛伊,原文用Neptunia(涅普頓的)修飾佩爾加蒙,是因為傳說特洛伊城牆是涅普頓所建,參考卡圖盧斯《歌集》(64.367)的說法。
[13] 沒有特洛伊的滅亡便沒有羅馬,因此可以這樣說。
[14] 埃涅阿斯的父親是安喀塞斯(Anchises),按照維吉爾等作家的說法,他沒有到達意大利本土,而死在西西里(Aeneid 3.707-10),但奧維德、加圖、迪歐等人相信,他到達了意大利。
[15] 維斯塔(Vesta)女神守護着羅馬的至聖所,裡面有象徵羅馬國運的不滅聖火。“伊里昂(Ilium是特洛伊別稱)的神”指埃涅阿斯從特洛伊帶來的神像,最著名的是牽連特洛伊命運的密涅瓦神像(Palladium)。
[16] 指愷撒或屋大維,兩人都曾擔任掌管維斯塔神廟的大祭司,也都曾封神。
[17] “皇子”指屋大維的養子提比略(Tiberius Caesar),他在繼任皇位前曾一再表示不願意。“皇孫”指提比略的養子(也是侄子)日耳曼尼庫斯。
[18] 屋大維的皇后利維婭(Livia)在前者死後(公元14年)才獲得“奧古斯塔”(神聖者)的封號,由此可以證明這一段文字在奧維德流放期間修改過。
[19] 這兩行詩很可能表達了流放黑海地區的奧維德的心情,埃萬德的流放地拉提烏姆是奧維德遙不可即的故鄉。
[20] 奧索尼亞(Ausonia)是古希臘人給意大利起的名字。
[21] 阿卡迪亞山因為埃萬德的故鄉而得名,就是後來的帕拉丁山。
[22] “英雄”指海格力斯,大棒是他的標準裝備。
[23] 厄律提亞(Erythea)是今日西班牙卡迪斯附近的一個島,海格力斯在這裡消滅了三身怪物革律翁(Geryon),奪了他的牲畜。
[24] “帖該亞主人”指埃萬德,因為帖該亞(Tegea)是其故鄉阿卡迪亞的一個城市。
[25] 原文用Tirynthius actor(提林斯的趕牛人)稱呼海格力斯,因為他在伯羅本尼撒半島的提林斯長大。
[26] 海格力斯和卡庫斯(Cacus)的故事流傳已久,奧維德可以參考的作品至少有李維的《羅馬史》(Ab Urbe Condita 1.7.4ff.)和維吉爾的《埃涅阿斯紀》(Aeneid 8.185-275)。據說卡庫斯是火神伏爾甘和女妖梅杜薩的兒子。
[27] 阿文丁山是羅馬七丘中面積最大的一座山。
[28] 卡庫斯的名字對應的希臘語單詞kakos恰好有“邪惡”的意思。
[29] 伏爾甘的原文是Mulciber(穆爾齊貝,意為“軟化者”),這是他的別稱之一,因為他能用火通過冶煉讓金屬變軟。
[30] “回返的信號”的原文是revocamen,Green(2004)指出,這是奧維德自造的拉丁詞。他還補充道,這裡的海格力斯形象冷靜理性,不同於其他版本中容易被憤怒沖昏頭腦的性格。
[31] 一架軛通常由兩頭牛來拉,因此原文的“十架軛”指的是二十頭牛。
[32] 指海格力斯,他曾幫阿特拉斯(Atlas)背過一會兒天空。
[33] “鬆動”的原文conlabefactat在拉丁文中僅出現過這一次。
[34] 巨人堤豐(Typhoeus)因為反抗朱庇特,被囚禁在埃特納火山裡。
[35] 海格力斯的原文是Alcides,這是指代他的慣常名稱,意為“阿爾凱俄斯(Alceus)的孫子”。原文對大棒的形容是trinodis(有三個節疤的),那麼大棒應該有四節。
[36] 祭壇的名稱“無倫”原文是Maxima,表達了敬拜者對海格力斯的崇敬。
[37] 指“牛市”(Boarium),從“牛”(bos)變來。
[38] 指海格力斯即將離開人世,升上天界。
[39] 指卡爾門塔。
[40] 即卡爾門塔節。
[41] 587-616行是1月13日(羅馬標記法為E EID. IAN. NP),後面的1月14日標記為F XIX KAL. FEB. EN。“潔凈”(castus)由宗教儀式的規則定義,主持儀式的是朱庇特祭司(Flamen Dialis),地點在“至善至偉朱庇特”(Iuppiter Optimus Maximus)神廟。
[42] 公元前27年1月13日,屋大維主動要求將行省管轄權還給“羅馬人民”,元老院不同意,妥協的結果是屋大維保持對軍隊和西班牙、高盧、敘利亞的控制權,其餘行省交由元老院任命的總督管理,這些行省被稱為“公共行省”(publicae provinciae)或者“羅馬人民行省”(provinciae populi Romani),參考Millar(1989)。也是在同一天,元老院作為回報,授予屋大維“奧古斯都”(Augustus,即“神聖者”)的尊號。這行的“你”指日耳曼尼庫斯。
[43] 在古羅馬,有資格讓子孫保留自己蠟像的人一般需擔任過執政官(consul)、司法官(praetor)、審查官(censor)或市政官(aedilis curulis)。
[44] 大西庇阿(P. Cornelius Scipio)的名號(Africanus)來自阿非利加,他戰勝了北非努米底亞的國王蘇帕克斯(Syphax);梅泰盧斯(Q. Metellus)的名號(Creticus)來自他征服的克里特;小亞細亞總督塞爾維琉斯(P. Servilius)的名號(Isauricus)來自他擊敗的伊索里亞族。
[45] 另一位梅泰盧斯(Q. Caecilius Metellus)的名號(Numidicus)來自努米底亞;征服西西里城邦梅薩納(Messana)的人是科爾維努斯(M. Valerius Maximus Corvinus),他因此獲得“梅薩拉”(Messala)的名號;小西庇阿(Scipio Aemilianus)因為奪取西班牙的努曼提亞獲得“努曼提努斯”(Numantinus)的名號。
[46] 這裡的德魯蘇指屋大維的養子大德魯蘇(Nero Claudius Drusus Germanicus),他因為在日耳曼戰功卓著獲得日耳曼尼庫斯的名號,但不幸在前線墜馬受傷而死。
[47] 指屋大維。