Dulcia qui dignum nemus in convivia nacti
gramine vestitis accubuere toris.
Vina dabat Liber, tulerat sibi quisque coronam,
miscendas parce[1] rivus agebat aquas.
405 Naides effusis aliae sine pectinis usu,
pars aderant positis arte manuque comis:
illa super suras tunicam collecta ministrat,
altera dissuto pectus aperta sinu:
exserit haec umerum, vestes trahit illa per herbas,
410 impediunt teneros vincula nulla pedes.
Hinc aliae Satyris incendia mitia praebent,
pars tibi, qui pinu tempora nexa geris.
Te quoque, inexstinctae Silene libidinis, urunt:
nequitia est, quae te non sinit esse senem.
415 At ruber, hortorum decus et tutela, Priapus
omnibus ex illis Lotide captus erat:
hanc cupit, hanc optat, sola suspirat in illa,
signaque dat nutu, sollicitatque notis.
Fastus inest pulchris, sequiturque superbia formam:
420 inrisum voltu despicit illa suo.
Nox erat, et vino somnum faciente iacebant
corpora diversis victa sopore locis.
Lotis in herbosa sub acernis ultima ramis,
sicut erat lusu fessa, quievit humo.
425 Surgit amans animamque tenens vestigia furtim
suspenso digitis fert taciturna gradu.
Ut tetigit niveae secreta cubilia nymphae,
ipsa sui flatus ne sonet aura, cavet.
Et iam finitima corpus librabat in herba:
430 illa tamen multi plena soporis erat.
Gaudet et, a pedibus tracto velamine, vota
ad sua felici coeperat ire via.
Ecce rudens rauco Sileni vector asellus
intempestivos edidit ore sonos.
435 Territa consurgit nymphe manibusque Priapum
reicit et fugiens concitat omne nemus;
at deus obscena nimium quoque parte paratus
omnibus ad lunae lumina risus erat.
Morte dedit poenas auctor clamoris, et haec est
440 Hellespontiaco victima grata deo.
Intactae fueratis aves, solacia ruris,
adsuetum silvis innocuumque genus,
quae facitis nidos et plumis ova fovetis,
et facili dulces editis ore modos;
445 sed nihil ista iuvant, quia linguae crimen habetis,
dique putant mentes vos aperire suas.
Nec tamen hoc falsum: nam, dis ut proxima quaeque,
nunc pinna veras, nunc datis ore notas.
Tuta diu volucrum proles tum denique caesa est,
450 iuveruntque deos indicis exta sui.
Ergo saepe suo coniunx abducta marito
uritur Idaliis[2] alba columba focis;
nec defensa iuvant Capitolia, quo minus anser
det iecur in lances, Inachi lauta[3], tuas;
455 nocte deae Nocti cristatus caeditur ales,
quod tepidum vigili provocet ore diem.
Interea Delphin clarum super aequora sidus
tollitur et patriis exserit ora vadis.
Postera lux hiemem medio discrimine signat,
460 aequaque praeteritae, quae superabit, erit.
Proxima prospiciet Tithono nupta relicto
Arcadiae sacrum pontificale deae.
Te quoque lux eadem, Turni soror, aede recepit,
hic ubi Virginea Campus obitur aqua.
465 Unde petam causas horum moremque sacrorum?
deriget in medio quis mea vela freto?
Ipsa mone, quae nomen habes a carmine ductum,
propositoque fave, ne tuus erret honor.
Orta prior luna (de se si creditur ipsi)
470 a magno tellus Arcade nomen habet.
Hinc fuit Euander, qui, quamquam clarus utroque,
nobilior sacrae sanguine matris erat;
quae simul aetherios animo conceperat ignes,
ore dabat vero carmina plena[4] dei.
475 Dixerat haec nato motus instare sibique,
multaque praeterea tempore nacta fidem.
Nam iuvenis nimium vera cum matre fugatus
deserit Arcadiam Parrhasiumque larem.
Cui genetrix flenti ‘fortuna viriliter’ inquit
480 ‘(siste, precor, lacrimas) ista ferenda tibi est.
Sic erat in fatis; nec te tua culpa fugavit,
sed deus; offenso pulsus es urbe deo.
Non meriti poenam pateris, sed numinis iram:
est aliquid magnis crimen abesse malis.
485 Conscia mens ut cuique sua est, ita concipit intra
pectora pro facto spemque metumque suo.
Nec tamen ut primus maere mala talia passus:
obruit ingentes ista procella viros.
Passus idem est, Tyriis qui quondam pulsus ab oris
490 Cadmus in Aonia constitit exul humo:
passus idem Tydeus et idem Pagasaeus Iason,
et quos praeterea longa referre mora est.
Omne solum forti patria est, ut piscibus aequor,
ut volucri, vacuo quicquid in orbe patet.
495 Nec fera tempestas toto tamen horret in anno:
et tibi (crede mihi) tempora veris erunt.’
Vocibus Euander firmata mente parentis
nave secat fluctus Hesperiamque tenet.
Iamque ratem doctae monitu Carmentis in amnem
500 egerat et Tuscis obvius ibat aquis:
[1] parce=large
[2] Idaliis=in calidis
[3] Inachi lauta=Inachioti
[4] vero carmina plena= pleno carmina vera
眾神找到一處適合歡宴的林地,
愜意躺下,以柔軟綠草為枕席。
利柏耳[1]分酒,賓客各自預備了花環,
溪水可用來將酒略微沖淡[2]。
405 一些仙女讓長發自由無拘地垂地,
另一些挽着精巧別緻的髮髻;
這位將長袍卷到膝蓋,伺候在一旁,
那位扯裂了衣衫,露出了乳房;
這位裸着肩,那位裙裾拖曳在草間,
410 所有的纖足都沒有鞋的羈絆[3]。
這邊,薩梯心中的柔火已被喚醒,
還有你,松枝纏繞兩鬢的神[4],
你也被點燃,情慾永不滅的西勒諾斯,
放縱是阻止你真正衰老的秘密。
415 可是,裝點和守護花園的普里阿波斯
只為她們之中的洛提絲[5]痴迷:
念的是她,想的是她,嘆息的還是她,
點頭,使眼色,用盡一切辦法。
佳人總難免心高,傲慢常伴隨美貌,
420 她眼裡透着鄙夷,視他為笑料。
到了晚上,感覺醉後的睏倦,賓客
凌亂倒下,敵不過睡意的壓迫。
草地最遠處,楓樹枝條下,彷彿因嬉玩
耗盡了精力,洛提絲正在安眠。
425 戀慕者偷偷起身,屏住呼吸,踮着腳,
彷彿懸浮在空中,慢慢往前飄。
終於抵達雪膚仙女的幽謐歇息地,
他格外小心,唯恐呼吸聲泄密。
他已經在她旁邊的草坪停穩了身體,
430 洛提絲依然陷在深邃的夢裡。
他狂喜地掀開她的衣裳,從雙足往上,
朝慾望的目標開始幸福的游賞。
可是聽!西勒諾斯的坐騎太不識趣,
沙啞的嗓子吼出了幾聲驢語。
435 仙女驟然驚醒,猛地推開他,倉皇
奔逃,尖叫聲在整座樹林回蕩。
然而這位神,淫邪的器官太過激動,
月光之下,成了所有人的笑柄。[6]
混亂製造者付出了死的代價,這祭品
440 最讓赫勒斯龐圖斯之神舒心[7]。
鄉村的慰藉,森林的常客,無罪的種族:
只有你們飛鳥曾遠離恐懼。
你們築巢,孵蛋,攤開溫暖的羽毛,
自如的歌喉流出甜美的曲調。
445 這一切卻是無益,舌頭為你們惹禍,
神相信,他們的心思被你們散播。
指控卻非虛,你們根據與神的距離,
有時用翅膀、有時用嘴喙泄密。[8]
禽類很久都安全,但終於輪到它們,
450 饒舌者的內臟讓諸神覺得解恨。
所以白鴿的妻子常被人從丈夫身邊
奪走,在愛神爐火中化作青煙;[9]
鵝雖然守衛過卡皮托聖山,還是不免
把肝奉上奢華伊西斯的供盤;[10]
455 夜晚,長冠之鳥要在夜神前斬首,[11]
只因它守望的喉嚨召來暖晝。
此際,明亮的海豚[12]漸漸升上天穹,
從故國的水面露出它的面容。
翌日的晨光正好劃定冬天的中線[13],
460 度過的時日和餘下的各佔一半。
奧羅拉再次與提托諾斯暫別之時[14],
將目睹阿卡迪亞女神[15]的祭禮。
尤圖爾娜[16],你也在同一天被迎進神廟,
那裡處女泉將戰神廣場環抱。[17]
465 向何處尋求這些禮儀的緣由和形式?
誰將在海上引領我的舟楫?
名字源於詩的女神[18],請給我啟示,襄助
我的計劃,以免你失了榮譽。
那片比月亮更古老的土地[19](倘若我們
470 信它的自述)從偉大的阿卡斯[20]得名。
埃萬德[21]生在那裡,雖然雙親都顯赫,
但他的聲名更依憑母神的血。
天火一點燃她的靈魂,附體的神意
就讓她唱出絕不落空的詩。
475 她已經預言母子倆迫在眉睫的災難,
還有許多最終都應驗的事件。
果然,年輕人被迫和先知母親流亡[22],
拋下了阿卡迪亞[23],背井離鄉。
母親對他說[24],“收起你的眼淚,你務必
480 像男人一樣扛住命運[25]的打擊。
這都是天意,放逐你的不是罪,而是神,
神受了冒犯,不許你在故土棲身[26]。
你忍受的不是刑罰,而是神的怒火,
有災厄,卻無過失,這總是慰藉。
485 每個人都有感知善惡的心,會根據
各自的行為催生希望或恐懼。
莫悲傷,彷彿你是世上第一位受冤者,
大人物也曾被這樣的風暴催迫[27]。
昔日的卡德摩斯也如你,從推羅海岸
490 流浪到阿俄尼亞,永不能回返;[28]
堤丟斯和伊阿宋[29]遭遇也相仿,還有許多人,
我若一一列舉,未免太沉悶。
在勇者眼中,處處是故鄉,如魚翔海洋,
如鳥遨遊在無邊無際的穹蒼。
495 再說,冷酷的冬天不可能肆虐終年,
相信我,你定會迎來自己的春天。”
母親的話堅固了埃萬德的心,他乘船
越過風浪,到達晚星的海岸[30]。
此時,按卡爾門塔的囑咐,他已進入
500 台伯河口[31],沿水道慢慢上溯。
[1] “利柏耳”(Liber)意為“自由者”,也是酒神的名號。
[2] 古羅馬人很少喝純酒,飲用時喜歡在酒中兌水。
[3] Green(2004)指出,和其他的強姦未遂段落不同,奧維德在這裡的描寫突出了仙女們的“主動引誘”。
[4] 指潘神。
[5] 洛提絲(Lotis)是這個故事的女主角。
[6] 眾人的訕笑和主角的尷尬是《歲時記》中反覆出現的場景。
[7] “赫勒斯龐圖斯之神”指普里阿波斯,他的敬拜中心在赫勒斯龐圖斯(今天的達達尼爾海峽)地區。
[8] 奧維德這裡影射了古羅馬兩種常見的占鳥術:以聲音為兆象(這樣的鳥叫oscines)、以飛翔定吉凶(這樣的鳥叫alites)。
[9] 擬人化的處理體現了奧維德對鴿子(維納斯的聖鳥)的同情。鴿子愛侶被拆散來祭祀愛神,尤其具有諷刺意義。原文Idaliis focis(伊達良的火爐)指祭祀維納斯的火爐,因為塞浦路斯的伊達良是維納斯的聖地。
[10] 公元前390年,高盧人攻陷羅馬,曼尼烏斯率軍退守卡皮托山,敵人夜間偷襲時,養在朱諾神廟的鵝發出警訊,幫助了羅馬軍隊。從此,羅馬人認為鵝是神聖的。埃及女神伊西斯(Isis)常被等同於希臘的伊俄(Io),後者是河神伊納科斯(Inachus)的女兒(所以這裡的原文用Inachis指代伊西斯)。
[11] “長冠的鳥”指公雞。夜神(Nox)是古希臘羅馬神話中最古老的神之一。
[12] 海豚座(Delphin或Delphinus)1月9日升起。
[13] 459-460行是1月10日(羅馬標記法為B IV EID. IAN. EN)。奧維德將1月10日視為冬季的中點,但古羅馬農學家科盧梅拉(L. Iunius Moderatus Columella)在《論農業》(De Re Rustica 11.2.97)中將這個時間定在1月4日。
[14] 461-586行是1月11日(羅馬標記法為C III EID. IAN. NP CAR[MENTALIA]),後面的1月12日標記為D PR. EID. IAN. C。奧羅拉(Aurora)是黎明女神,提托諾斯(Tithonus)是她的愛侶。
[15] “阿卡迪亞女神”指預言女神卡爾門塔(Carmenta或Carmentis),她和兒子埃萬德(Evander)從希臘的阿卡迪亞來到意大利定居。她和其他三位預言女神合稱Carmenae,後來與希臘神話的繆斯神混同。這個節日是卡爾門塔節(Carmentalia)。
[16] 尤圖爾娜(Iuturna)是一位水澤仙女,原文稱她為Turni soror(圖爾努斯的妹妹),圖爾努斯是《埃涅阿斯紀》中埃涅阿斯的主要敵人。朱庇特誘姦她後,把她變成了神,參考《埃涅阿斯紀》第十二卷。
[17] “處女泉”(virginea aqua)指古羅馬一座高架引水橋(Aqua Virgo)引來的泉水,橋於公元前19年6月9日建成,主要用於羅馬人的沐浴。戰神廣場(Campus Martius)是羅馬青年鍾愛的鍛煉身體的地方。
[18] 指卡爾門塔,奧維德認為Carmenta的名字源於拉丁語名詞carmen(詩歌、預言)。
[19] 指阿卡迪亞,卡爾門塔的故鄉。阿卡迪亞居民自稱proselēnoi(比月亮更古老的人)。
[20] 阿卡斯(Arcas)是朱庇特和卡里斯托(Callisto)的兒子,死後成為星座。
[21] 埃萬德(Evander)是墨丘利(也有別的說法)和卡爾門塔的兒子,是古羅馬傳說中的文化英雄,在特洛伊戰爭前從阿卡迪亞將古希臘宗教、法律和文字帶到了意大利。
[22] 放逐者在異地建立新城市是文學中屢見不鮮的主題。
[23] 原文中還提到帕拉西亞(Parrhasia,阿卡迪亞的城鎮),譯文中略去。
[24] Green(2004)指出,卡爾門塔的這段話是古希臘羅馬哲學和文學傳統中典型的安慰文體(consolatio)。
[25] “命運”(fortuna)強調了人生際遇的無常,下文的“天意”(fatis)突出的是未來進程早已預定且不可更改。
[26] 埃萬德神話的傳統版本均未解釋流亡的原因,奧維德的措辭讓人聯想起他自己因冒犯屋大維而被放逐的遭遇。
[27] 這是西方古典文學中標準的安慰策略。
[28] 卡德摩斯(Cadmus)是腓尼基(詩中的推羅是著名的腓尼基城市)王子,因為妹妹歐羅巴(Europa)被朱庇特劫走,父王阿革諾耳(Agenor)命他尋找,找不到就永遠不能返回。最終他在希臘地界創建了阿俄尼亞(Aonia,也叫Boeotia)殖民地。
[29] 堤丟斯(Tydeus)是卡呂冬國王俄紐斯(Oeneus)的兒子,因為誤殺同伴,逃到阿戈斯。伊阿宋(Iason)被篡位的叔叔珀利阿斯(Pelias)派去尋找金羊毛,原文的形容詞Pagasaeus源於伊阿宋故鄉帖撒利亞的海港帕加塞(Pagasae)。
[30] 指在希臘西邊的意大利海岸。
[31] 台伯河的原文是Tuscis aquis(圖斯坎的河),圖斯坎是埃特魯里亞(Etruria)的形容詞,台伯河是古代埃特魯里亞的東部邊界,所以台伯河可以如此稱呼。