奥维德《岁时记》第一卷401-500行

Dulcia qui dignum nemus in convivia nacti
gramine vestitis accubuere toris.
Vina dabat Liber, tulerat sibi quisque coronam,
miscendas parce[1] rivus agebat aquas.
405 Naides effusis aliae sine pectinis usu,
pars aderant positis arte manuque comis:
illa super suras tunicam collecta ministrat,
altera dissuto pectus aperta sinu:
exserit haec umerum, vestes trahit illa per herbas,
410 impediunt teneros vincula nulla pedes.
Hinc aliae Satyris incendia mitia praebent,
pars tibi, qui pinu tempora nexa geris.
Te quoque, inexstinctae Silene libidinis, urunt:
nequitia est, quae te non sinit esse senem.
415 At ruber, hortorum decus et tutela, Priapus
omnibus ex illis Lotide captus erat:
hanc cupit, hanc optat, sola suspirat in illa,
signaque dat nutu, sollicitatque notis.
Fastus inest pulchris, sequiturque superbia formam:
420 inrisum voltu despicit illa suo.
Nox erat, et vino somnum faciente iacebant
corpora diversis victa sopore locis.
Lotis in herbosa sub acernis ultima ramis,
sicut erat lusu fessa, quievit humo.
425 Surgit amans animamque tenens vestigia furtim
suspenso digitis fert taciturna gradu.
Ut tetigit niveae secreta cubilia nymphae,
ipsa sui flatus ne sonet aura, cavet.
Et iam finitima corpus librabat in herba:
430 illa tamen multi plena soporis erat.
Gaudet et, a pedibus tracto velamine, vota
ad sua felici coeperat ire via.
Ecce rudens rauco Sileni vector asellus
intempestivos edidit ore sonos.
435 Territa consurgit nymphe manibusque Priapum
reicit et fugiens concitat omne nemus;
at deus obscena nimium quoque parte paratus
omnibus ad lunae lumina risus erat.
Morte dedit poenas auctor clamoris, et haec est
440 Hellespontiaco victima grata deo.
Intactae fueratis aves, solacia ruris,
adsuetum silvis innocuumque genus,
quae facitis nidos et plumis ova fovetis,
et facili dulces editis ore modos;
445 sed nihil ista iuvant, quia linguae crimen habetis,
dique putant mentes vos aperire suas.
Nec tamen hoc falsum: nam, dis ut proxima quaeque,
nunc pinna veras, nunc datis ore notas.
Tuta diu volucrum proles tum denique caesa est,
450 iuveruntque deos indicis exta sui.
Ergo saepe suo coniunx abducta marito
uritur Idaliis[2] alba columba focis;
nec defensa iuvant Capitolia, quo minus anser
det iecur in lances, Inachi lauta[3], tuas;
455 nocte deae Nocti cristatus caeditur ales,
quod tepidum vigili provocet ore diem.
Interea Delphin clarum super aequora sidus
tollitur et patriis exserit ora vadis.
Postera lux hiemem medio discrimine signat,
460 aequaque praeteritae, quae superabit, erit.
Proxima prospiciet Tithono nupta relicto
Arcadiae sacrum pontificale deae.
Te quoque lux eadem, Turni soror, aede recepit,
hic ubi Virginea Campus obitur aqua.
465 Unde petam causas horum moremque sacrorum?
deriget in medio quis mea vela freto?
Ipsa mone, quae nomen habes a carmine ductum,
propositoque fave, ne tuus erret honor.
Orta prior luna (de se si creditur ipsi)
470 a magno tellus Arcade nomen habet.
Hinc fuit Euander, qui, quamquam clarus utroque,
nobilior sacrae sanguine matris erat;
quae simul aetherios animo conceperat ignes,
ore dabat vero carmina plena[4] dei.
475 Dixerat haec nato motus instare sibique,
multaque praeterea tempore nacta fidem.
Nam iuvenis nimium vera cum matre fugatus
deserit Arcadiam Parrhasiumque larem.
Cui genetrix flenti ‘fortuna viriliter’ inquit
480 ‘(siste, precor, lacrimas) ista ferenda tibi est.
Sic erat in fatis; nec te tua culpa fugavit,
sed deus; offenso pulsus es urbe deo.
Non meriti poenam pateris, sed numinis iram:
est aliquid magnis crimen abesse malis.
485 Conscia mens ut cuique sua est, ita concipit intra
pectora pro facto spemque metumque suo.
Nec tamen ut primus maere mala talia passus:
obruit ingentes ista procella viros.
Passus idem est, Tyriis qui quondam pulsus ab oris
490 Cadmus in Aonia constitit exul humo:
passus idem Tydeus et idem Pagasaeus Iason,
et quos praeterea longa referre mora est.
Omne solum forti patria est, ut piscibus aequor,
ut volucri, vacuo quicquid in orbe patet.
495 Nec fera tempestas toto tamen horret in anno:
et tibi (crede mihi) tempora veris erunt.’
Vocibus Euander firmata mente parentis
nave secat fluctus Hesperiamque tenet.
Iamque ratem doctae monitu Carmentis in amnem
500 egerat et Tuscis obvius ibat aquis:

[1] parce=large
[2] Idaliis=in calidis
[3] Inachi lauta=Inachioti
[4] vero carmina plena= pleno carmina vera

众神找到一处适合欢宴的林地,
惬意躺下,以柔软绿草为枕席。
利柏耳[1]分酒,宾客各自预备了花环,
溪水可用来将酒略微冲淡[2]
405 一些仙女让长发自由无拘地垂地,
另一些挽着精巧别致的发髻;
这位将长袍卷到膝盖,伺候在一旁,
那位扯裂了衣衫,露出了乳房;
这位裸着肩,那位裙裾拖曳在草间,
410 所有的纤足都没有鞋的羁绊[3]
这边,萨梯心中的柔火已被唤醒,
还有你,松枝缠绕两鬓的神[4]
你也被点燃,情欲永不灭的西勒诺斯,
放纵是阻止你真正衰老的秘密。
415 可是,装点和守护花园的普里阿波斯
只为她们之中的洛提丝[5]痴迷:
念的是她,想的是她,叹息的还是她,
点头,使眼色,用尽一切办法。
佳人总难免心高,傲慢常伴随美貌,
420 她眼里透着鄙夷,视他为笑料。
到了晚上,感觉醉后的困倦,宾客
凌乱倒下,敌不过睡意的压迫。
草地最远处,枫树枝条下,仿佛因嬉玩
耗尽了精力,洛提丝正在安眠。
425 恋慕者偷偷起身,屏住呼吸,踮着脚,
仿佛悬浮在空中,慢慢往前飘。
终于抵达雪肤仙女的幽谧歇息地,
他格外小心,唯恐呼吸声泄密。
他已经在她旁边的草坪停稳了身体,
430 洛提丝依然陷在深邃的梦里。
他狂喜地掀开她的衣裳,从双足往上,
朝欲望的目标开始幸福的游赏。
可是听!西勒诺斯的坐骑太不识趣,
沙哑的嗓子吼出了几声驴语。
435 仙女骤然惊醒,猛地推开他,仓皇
奔逃,尖叫声在整座树林回荡。
然而这位神,淫邪的器官太过激动,
月光之下,成了所有人的笑柄。[6]
混乱制造者付出了死的代价,这祭品
440 最让赫勒斯庞图斯之神舒心[7]
乡村的慰藉,森林的常客,无罪的种族:
只有你们飞鸟曾远离恐惧。
你们筑巢,孵蛋,摊开温暖的羽毛,
自如的歌喉流出甜美的曲调。
445 这一切却是无益,舌头为你们惹祸,
神相信,他们的心思被你们散播。
指控却非虚,你们根据与神的距离,
有时用翅膀、有时用嘴喙泄密。[8]
禽类很久都安全,但终于轮到它们,
450 饶舌者的内脏让诸神觉得解恨。
所以白鸽的妻子常被人从丈夫身边
夺走,在爱神炉火中化作青烟;[9]
鹅虽然守卫过卡皮托圣山,还是不免
把肝奉上奢华伊西斯的供盘;[10]
455 夜晚,长冠之鸟要在夜神前斩首,[11]
只因它守望的喉咙召来暖昼。
此际,明亮的海豚[12]渐渐升上天穹,
从故国的水面露出它的面容。
翌日的晨光正好划定冬天的中线[13]
460 度过的时日和余下的各占一半。
奥罗拉再次与提托诺斯暂别之时[14]
将目睹阿卡迪亚女神[15]的祭礼。
尤图尔娜[16],你也在同一天被迎进神庙,
那里处女泉将战神广场环抱。[17]
465 向何处寻求这些礼仪的缘由和形式?
谁将在海上引领我的舟楫?
名字源于诗的女神[18],请给我启示,襄助
我的计划,以免你失了荣誉。
那片比月亮更古老的土地[19](倘若我们
470 信它的自述)从伟大的阿卡斯[20]得名。
埃万德[21]生在那里,虽然双亲都显赫,
但他的声名更依凭母神的血。
天火一点燃她的灵魂,附体的神意
就让她唱出绝不落空的诗。
475 她已经预言母子俩迫在眉睫的灾难,
还有许多最终都应验的事件。
果然,年轻人被迫和先知母亲流亡[22]
抛下了阿卡迪亚[23],背井离乡。
母亲对他说[24],“收起你的眼泪,你务必
480 像男人一样扛住命运[25]的打击。
这都是天意,放逐你的不是罪,而是神,
神受了冒犯,不许你在故土栖身[26]
你忍受的不是刑罚,而是神的怒火,
有灾厄,却无过失,这总是慰藉。
485 每个人都有感知善恶的心,会根据
各自的行为催生希望或恐惧。
莫悲伤,仿佛你是世上第一位受冤者,
大人物也曾被这样的风暴催迫[27]
昔日的卡德摩斯也如你,从推罗海岸
490 流浪到阿俄尼亚,永不能回返;[28]
堤丢斯和伊阿宋[29]遭遇也相仿,还有许多人,
我若一一列举,未免太沉闷。
在勇者眼中,处处是故乡,如鱼翔海洋,
如鸟遨游在无边无际的穹苍。
495 再说,冷酷的冬天不可能肆虐终年,
相信我,你定会迎来自己的春天。”
母亲的话坚固了埃万德的心,他乘船
越过风浪,到达晚星的海岸[30]
此时,按卡尔门塔的嘱咐,他已进入

500 台伯河口[31],沿水道慢慢上溯。
[1] “利柏耳”(Liber)意为“自由者”,也是酒神的名号。
[2] 古罗马人很少喝纯酒,饮用时喜欢在酒中兑水。
[3] Green(2004)指出,和其他的强奸未遂段落不同,奥维德在这里的描写突出了仙女们的“主动引诱”。
[4] 指潘神。
[5] 洛提丝(Lotis)是这个故事的女主角。
[6] 众人的讪笑和主角的尴尬是《岁时记》中反复出现的场景。
[7] “赫勒斯庞图斯之神”指普里阿波斯,他的敬拜中心在赫勒斯庞图斯(今天的达达尼尔海峡)地区。
[8] 奥维德这里影射了古罗马两种常见的占鸟术:以声音为兆象(这样的鸟叫oscines)、以飞翔定吉凶(这样的鸟叫alites)。
[9] 拟人化的处理体现了奥维德对鸽子(维纳斯的圣鸟)的同情。鸽子爱侣被拆散来祭祀爱神,尤其具有讽刺意义。原文Idaliis focis(伊达良的火炉)指祭祀维纳斯的火炉,因为塞浦路斯的伊达良是维纳斯的圣地。
[10] 公元前390年,高卢人攻陷罗马,曼尼乌斯率军退守卡皮托山,敌人夜间偷袭时,养在朱诺神庙的鹅发出警讯,帮助了罗马军队。从此,罗马人认为鹅是神圣的。埃及女神伊西斯(Isis)常被等同于希腊的伊俄(Io),后者是河神伊纳科斯(Inachus)的女儿(所以这里的原文用Inachis指代伊西斯)。
[11] “长冠的鸟”指公鸡。夜神(Nox)是古希腊罗马神话中最古老的神之一。
[12] 海豚座(Delphin或Delphinus)1月9日升起。
[13] 459-460行是1月10日(罗马标记法为B IV EID. IAN. EN)。奥维德将1月10日视为冬季的中点,但古罗马农学家科卢梅拉(L. Iunius Moderatus Columella)在《论农业》(De Re Rustica 11.2.97)中将这个时间定在1月4日。
[14] 461-586行是1月11日(罗马标记法为C III EID. IAN. NP CAR[MENTALIA]),后面的1月12日标记为D PR. EID. IAN. C。奥罗拉(Aurora)是黎明女神,提托诺斯(Tithonus)是她的爱侣。
[15] “阿卡迪亚女神”指预言女神卡尔门塔(Carmenta或Carmentis),她和儿子埃万德(Evander)从希腊的阿卡迪亚来到意大利定居。她和其他三位预言女神合称Carmenae,后来与希腊神话的缪斯神混同。这个节日是卡尔门塔节(Carmentalia)。
[16] 尤图尔娜(Iuturna)是一位水泽仙女,原文称她为Turni soror(图尔努斯的妹妹),图尔努斯是《埃涅阿斯纪》中埃涅阿斯的主要敌人。朱庇特诱奸她后,把她变成了神,参考《埃涅阿斯纪》第十二卷。
[17] “处女泉”(virginea aqua)指古罗马一座高架引水桥(Aqua Virgo)引来的泉水,桥于公元前19年6月9日建成,主要用于罗马人的沐浴。战神广场(Campus Martius)是罗马青年钟爱的锻炼身体的地方。
[18] 指卡尔门塔,奥维德认为Carmenta的名字源于拉丁语名词carmen(诗歌、预言)。
[19] 指阿卡迪亚,卡尔门塔的故乡。阿卡迪亚居民自称proselēnoi(比月亮更古老的人)。
[20] 阿卡斯(Arcas)是朱庇特和卡里斯托(Callisto)的儿子,死后成为星座。
[21] 埃万德(Evander)是墨丘利(也有别的说法)和卡尔门塔的儿子,是古罗马传说中的文化英雄,在特洛伊战争前从阿卡迪亚将古希腊宗教、法律和文字带到了意大利。
[22] 放逐者在异地建立新城市是文学中屡见不鲜的主题。
[23] 原文中还提到帕拉西亚(Parrhasia,阿卡迪亚的城镇),译文中略去。
[24] Green(2004)指出,卡尔门塔的这段话是古希腊罗马哲学和文学传统中典型的安慰文体(consolatio)。
[25] “命运”(fortuna)强调了人生际遇的无常,下文的“天意”(fatis)突出的是未来进程早已预定且不可更改。
[26] 埃万德神话的传统版本均未解释流亡的原因,奥维德的措辞让人联想起他自己因冒犯屋大维而被放逐的遭遇。
[27] 这是西方古典文学中标准的安慰策略。
[28] 卡德摩斯(Cadmus)是腓尼基(诗中的推罗是著名的腓尼基城市)王子,因为妹妹欧罗巴(Europa)被朱庇特劫走,父王阿革诺耳(Agenor)命他寻找,找不到就永远不能返回。最终他在希腊地界创建了阿俄尼亚(Aonia,也叫Boeotia)殖民地。
[29] 堤丢斯(Tydeus)是卡吕冬国王俄纽斯(Oeneus)的儿子,因为误杀同伴,逃到阿戈斯。伊阿宋(Iason)被篡位的叔叔珀利阿斯(Pelias)派去寻找金羊毛,原文的形容词Pagasaeus源于伊阿宋故乡帖撒利亚的海港帕加塞(Pagasae)。
[30] 指在希腊西边的意大利海岸。
[31] 台伯河的原文是Tuscis aquis(图斯坎的河),图斯坎是埃特鲁里亚(Etruria)的形容词,台伯河是古代埃特鲁里亚的东部边界,所以台伯河可以如此称呼。