奧維德《歲時記》第一卷201-300行

Iuppiter angusta vix totus stabat in aede,
inque Iovis dextra fictile fulmen erat.
Frondibus ornabant quae nunc Capitolia gemmis,
pascebatque suas ipse senator oves;
205 nec pudor in stipula placidam cepisse quietem
et fenum capiti subposuisse fuit.
Iura dabat populis posito modo praetor aratro,
et levis argenti lammina crimen erat.
At postquam fortuna loci caput extulit huius,
210 et tetigit summo vertice Roma deos,
creverunt et opes et opum furiosa cupido,
et, cum possideant plurima, plura petunt.
Quaerere, ut absumant, absumpta requirere certant,
atque ipsae vitiis sunt alimenta vices.
215 Sic quibus intumuit suffusa venter ab unda,
quo plus sunt potae, plus sitiuntur aquae.
In pretio pretium nunc est: dat census honores,
census amicitias: pauper ubique iacet.
Tu tamen auspicium si sit stipis utile, quaeris,
220 curque iuvent nostras[1] aera vetusta manus?
Aera dabant olim, melius nunc omen in auro est,
victaque concessit prisca moneta novae.
Nos quoque templa iuvant, quamvis antiqua probemus,
aurea: maiestas convenit ipsa deo.
225 Laudamus veteres, sed nostris utimur annis:
mos tamen est aeque dignus uterque coli.’
Finierat monitus. Placidis ita rursus, ut ante,
clavigerum verbis adloquor ipse deum:
‘Multa quidem didici: sed cur navalis in aere
230 altera signata est, altera forma biceps?’
‘Noscere me duplici posses ut imagine,’ dixit
‘ni vetus ipsa dies extenuasset opus.
Causa ratis superest: Tuscum rate venit ad amnem
ante pererrato falcifer orbe deus.
235 Hac ego Saturnum memini tellure receptum:
caelitibus regnis a Iove pulsus erat.
Inde diu genti mansit Saturnia nomen;
dicta quoque est Latium terra, latente deo.
At bona posteritas puppem formavit in aere,
240 hospitis adventum testificata dei.
Ipse solum colui, cuius placidissima laevum
radit harenosi Thybridis unda latus.
Hic, ubi nunc Roma est, incaedua silva virebat,
tantaque res paucis pascua bubus erat.
245 Arx mea collis erat, quem volgo nomine nostro
nuncupat haec aetas Ianiculumque vocat.
Tunc ego regnabam, patiens cum terra deorum
esset, et humanis numina mixta locis.
Nondum Iustitiam facinus mortale fugarat
250 (ultima de superis illa reliquit humum),
proque metu populum sine vi pudor ipse regebat;
nullus erat iustis reddere iura labor.
Nil mihi cum bello: pacem postesque tuebar
et’ clavem ostendens ‘haec’ ait ‘arma gero.’
255 presserat ora deus. Tunc sic ego nostra resolvi,
voce mea voces eliciente dei:
‘Cum tot sint iani, cur stas sacratus in uno,
hic ubi iuncta foris templa duobus habes?’
Ille manu mulcens propexam ad pectora barbam
260 protinus Oebalii rettulit arma Tati,
utque levis custos, armillis capta, Sabinos
ad summae tacitos duxerit arcis iter.
‘Inde, velut nunc est, per quem descenditis,’ inquit
‘arduus in valles et[2] fora clivus erat.
265 Et iam contigerant portam, Saturnia cuius
dempserat oppositas invidiosa seras.
Cum tanto veritus committere numine pugnam
ipse meae movi callidus artis opus,
oraque, qua pollens ope sum, fontana reclusi
270 sumque repentinas eiaculatus aquas;
ante tamen madidis subieci sulpura venis,
clauderet ut Tatio fervidus umor iter.
Cuius ut utilitas pulsis percepta Sabinis,
quae fuerat, tuto reddita forma loco est.
275 Ara mihi posita est parvo coniuncta sacello:
haec adolet flammis cum strue farra suis.’
‘At cur pace lates motisque recluderis armis?’
nec mora, quaesiti reddita causa mihi est:
‘Ut populo reditus pateant ad bella profecto,
280 tota patet dempta ianua nostra sera.
Pace fores obdo, ne qua discedere possit;
Caesareoque diu numine clausus ero.’
Dixit et attollens oculos diversa videntes
aspexit toto quicquid in orbe fuit.
285 Pax erat et, vestri, Germanice, causa triumphi,
tradiderat famulas iam tibi Rhenus aquas.
Iane, fac aeternos pacem pacisque ministros,
neve suum, praesta, deserat auctor opus.
Quod tamen ex ipsis licuit mihi discere fastis,
290 sacravere patres hac duo templa die.
accepit Phoebo nymphaque Coronide natum
insula, dividua quam premit amnis aqua.
Iuppiter in parte est; cepit locus unus utrumque
iunctaque sunt magno templa nepotis avo.
295 Quid vetat et stellas, ut quaeque oriturque caditque,
dicere? Promissi pars fuit[3] ista mei.
Felices animae, quibus haec cognoscere primis
inque domos superas scandere cura fuit!
Credibile est illos pariter vitiisque locisque
300 altius humanis exseruisse caput.

[1] nostras=vestras
[2] et=per
[3] fuit=sit et

逼仄神祠里[1],朱庇特幾乎難以站直,
大神右手的閃電竟是陶制[2]
卡皮托現在用寶石裝飾[3],昔日用綠樹,
元老院議員都與牛羊為伍。
205 那時,躺在乾草上酣睡,頭枕秸稈,
絕非羞恥的事情,無人會赧顏。
司法官放下犁頭,便向庶民發律令,[4]
擁有一小塊白銀也是罪行。[5]
可是當這片土地的時運從卑微中崛起,
210 羅馬的頭頂已觸到天神的府邸,
財富和對財富狂熱的慾望也隨之膨脹,
已擁有最多,卻追逐更多的寶藏。
佔有是為揮霍,揮霍了再爭相佔有,
循環往複,餵養邪行的怪獸。
215 那些往腹中灌水的病人也是如此,
喝得愈多,愈覺得焦渴難止。
如今唯有錢管用:財產能贏得官職,
贏得朋友,窮人則處處受欺。
你卻在問我,錢財的兆頭是否有用,
220 古代的銅幣為何受我們歡迎?
昔日人們贈銅幣,現在金幣更吉利,
舊錢敵不過,只好被新錢代替。[6]
我們神雖讚許古代的廟宇,但也傾心
黃金的殿堂:華貴更與神相稱。
225 我們雖讚美古代,卻也享受現代,
兩個時代的習俗都不應偏廢。”[7]
他已解釋完,而我仍如剛才,語調
平靜,向拿着鑰匙的神請教:
“深受啟發。但為何銅錢一面印着船,
230 另一面印着孿生臉孔的圖案?”
他說,“雙面神是我,你本當能夠辨識,
若非時日久遠,畫面已磨蝕。
然後再說船:游遍世界後,手執鐮刀的
那位神[8]是乘船進入我們的台伯河。
235 我記得這片土地接納了薩圖爾努斯,
此前朱庇特已將他從天界驅離[9]
所以薩圖爾尼亞族的名字長久流傳,
也因神於此藏身,這裡叫‘隱原’[10]
可是虔敬的後世刻了一艘船在錢上,
240 以紀念這位異國神祇的到訪。
在我自己所居之處[11],棕黃的台伯河[12]
水波不興,從左邊靜靜流過。
這裡現在是羅馬,那時卻古樹參天,
廣闊的土地只是幾頭牛的樂園。
245 我的城堡就是一座山,今天的人們
根據我的名稱它為雅尼庫倫。
當人間尚能容忍神的存在,神尚能
與人雜居,我也曾手握權柄。[13]
那時凡塵的罪孽[14]還沒有驅走‘正義’
250 (諸位天神中她最後捨棄大地),[15]
沒有對強力的恐懼,羞恥心統治世間,
向正義者施行正義,又有何難?
我無需操心戰爭,只守護和平與宅院,”
他晃動鑰匙,“這就是我的刀劍。”[16]
255 他合上嘴唇,我卻忍不住張開嘴唇,
以我的言語引出神的聲音:
“柱廊[17]如此多,為何你只在一處[18]受祭禮,
就是毗鄰兩市場[19]的那座神祠?”
他捋着垂到胸前的長髯,立刻講起
260 斯巴達的塔提烏斯[20]發動的戰役,
輕賤的守門女[21]如何被手鐲收買,悄悄
領着薩賓人潛行至高處的城堡。
“那裡有一面陡坡,現在你還能下去,”
他說,“通向下方的廣場和山谷。
265 眼看敵人已逼近大門,朱諾[22]卻事先
陰險地挪走了阻擋進攻的門閂。
我害怕與如此強大的女神正面衝突,
只好用我獨有的技藝[23]來應付,
便以擅長的技能打開山泉的出口,
270 它們頓時噴出了一股股水流。
我先在泉脈中添了硫磺,沸騰的汁液
足以將塔提烏斯的道路封鎖。
薩賓人領教了噴泉的厲害,只好撤退[24]
危險消除了,那裡的原貌也復歸,
275 於是人們為我設祭壇,又建了小神廟,[25]
供餅從此在不絕的火焰中燃燒。”
“可你為什麼和平時隱匿,戰時顯現?”[26]
他毫不遲疑,給了我渴望的答案:
“為了讓離家征戰的民眾無礙地返回,
280 我撤去門閂,敞開我的心扉。
和平時我緊鎖大門,以免他們[27]會遠離,
在愷撒統治下,我將久困於此。”[28]
他說完,抬起同時看到前後的眼睛,
環視着整個世界的紛紜圖景:
285 一片和平。贈給你榮耀凱旋的萊茵河[29]
日耳曼尼庫斯,已獻上它的濤波。
雅努斯,讓和平永駐,和平守衛者長存,
讓和平締造者永不放棄這作品!
但現在言歸正題,曆書允許我知曉,
290 元老院在此日敬獻了兩座神廟[30]
台伯河分流之處的聖島[31]曾經迎接
福玻斯和仙女科洛尼絲的骨血[32]
朱庇特分享此地,兩座神廟在一處,
孫兒與偉大的祖父[33]比鄰而居。
295 有誰能禁止我描繪星辰,它們如何升[34]
如何落?這也是此詩承諾的內容。
幸福的靈魂,那些最先想研習天文、
讓思緒攀上蒼穹殿宇的人!
可以相信,他們高昂的頭顱同時
300 超越了塵世的藩籬與諸種惡習。

[1] 或者指羅慕路斯建造的朱庇特(Iuppiter Feretrius)神廟(長不過16呎),或者指努瑪建的神廟。
[2] 古羅馬早期的神像是陶制,而非大理石雕刻。
[3] 屋大維曾用16000磅黃金和許多寶石裝飾卡皮托山的朱庇特神廟。
[4] 影射古羅馬歷史上的著名人物欽欽納圖斯(L. Quinctius Cincinnatus),嚴格地說,他未擔任過司法官。公元前458年時任執政官的米努基烏斯所統率的羅馬軍隊遭到意大利埃奎人的包圍,退隱務農的他臨危受命擔任羅馬獨裁官,以保衛羅馬。退敵16天後,他辭職返回農莊。
[5] 古羅馬曾有法律禁止一人擁有五磅以上的白銀。
[6] 古羅馬最早的貨幣形式是牛羊(pecus,所以通常用pecunia表示貨幣),公元前5世紀銅塊(aes)開始流行,前4世紀晚期開始鑄銅幣(所以aes也逐漸表示錢),第二次布匿戰爭後銀幣和金幣才大量使用。Green(2004)指出,奧維德是第一個用moneta表示錢的拉丁語作家。Moneta(原義為指示)原是朱諾的一個號,公元前344年“指示者朱諾”神廟建成後,成了古羅馬主要的造幣場所。
[7] 對比上文雅努斯對節儉的讚美,這段辯白似乎言不由衷,墮落奢華的時代也反映在神對待財富的態度上。
[8] 手執鐮刀的神指薩圖爾努斯(Saturnus)。現存拉丁文學中,維吉爾的《埃涅阿斯紀》是最早講述他到達意大利的作品(Aeneid 8.314ff.)。但在那部詩中,薩圖爾努斯是從天而降,而非坐船進入意大利。關於他的鐮刀,有兩種傳說,一是他用鐮刀閹割了父親烏拉諾斯(Uranus),推翻了後者的統治,參考赫希俄德《神譜》(Theogony 154-82)。古羅馬更為流行的說法則認為,他之所以拿着鐮刀,是因為他將農業帶到了意大利,是羅馬的農神。
[9] 薩圖爾努斯因為總將剛出生的兒子吞掉,而遭到逃過一死的兒子朱庇特報復,後者奪取了他在天界的王位,並將他放逐,參考赫希俄德《神譜》(Theogony 71-3)。
[10] 奧維德這裡提出,羅馬先祖在意大利落腳的拉提烏姆(Latium)這個地名發源於拉丁語動詞latere(隱藏),所以這裡沒有遵循通常的音譯,而意譯為“隱原”。
[11] 指台伯河右岸名叫雅尼庫倫(Ianiculum)的山丘(羅馬七丘之一),Ianiculum似乎源於雅努斯(Ianus)的名字。
[12] 台伯河拉丁文名為Tiberis,但拉丁語詩歌常用這裡的Thybris這個詞指代它。
[13] 人神雜居是古希臘人所言的黑鐵時代之前的景象,參考卡圖盧斯《歌集》(Carmina 64.384-396)。
[14] “凡塵的罪孽”對應的原文facinus mortale還可以理解為“致命的罪行”或“殺人的罪行”。
[15] 古希臘神話傳統上將“正義”女神(Iustitia)視為最後一位離開人間的神。
[16] 這裡,雅努斯的話也概括了整部《歲時記》的主題:遠離戰爭,擁抱和平。
[17] 這些柱廊因為是雙向的,兩邊都開口,與雅努斯形象一致,所以被稱為ianus。
[18] 據古羅馬作家瓦羅說,這座神祠名為porta Ianualis(雅努斯之門),羅馬第二任國王努瑪在神祠里立了一座雅努斯的塑像。
[19] 兩市場指“牛市”(Boarium)和“魚市”(Piscarium)。
[20] 塔提烏斯(Tatius)是與羅慕路斯作戰的薩賓國王,傳言薩賓族是斯巴達人的後代,所以原文用源於古代斯巴達國王俄巴羅斯(Oebalus)的形容詞修飾他。關於這場戰爭的記述,參考李維《羅馬史》(Ab Urbe Condita 1.11.6-9)。
[21] 出賣羅馬的守門女名為塔爾皮婭(Tarpeia),在通常的版本中,她父親Spurius Tarpeius才是守門人。
[22] 因為特洛伊王子帕里斯在女神選美競賽中將獎品金蘋果給了維納斯,朱諾在特洛伊戰爭中一直是特洛伊人的敵人,羅馬人既然是特洛伊人的後代,朱諾對他們懷有敵意也是自然。
[23] 即雅努斯打開和關閉一切出口的能力。
[24] 以沸騰的泉水擊退薩賓人進攻的神話不是這個故事的傳統元素,可能是奧維德的發明,參考《變形記》(Metamorphoses 14.775-99)。
[25] “小神廟”應該指“孿生雅努斯”(Ianus Germinus,也叫Ianus Quirinus)神廟。
[26] 按照古羅馬傳統,雅努斯神廟大門在和平時關閉,戰爭時開啟。
[27] 通常的理解認為,“遠離”的主語是同一行出現的“和平”,但這樣的話,雅努斯在這裡的解釋就與本卷121-124行的說法正好相反。Green(2000)認為,雖然《歲時記》經常提供相互矛盾的解釋,但這裡情形特殊,畢竟兩種解釋出自同一位角色(雅努斯)之口,所以不應當衝突才對,而且“和平”(pax)在同一句中既作為抽象名詞、又作為擬人形象出現,極不可能。他認為,“遠離”的主語應該是上文的“民眾”,而且“民眾”在這裡的確切意思是“軍隊”。這裡的譯文採納了他的意見。
[28] 愷撒指屋大維,原文的numine(神)是奧古斯都時期對皇室的慣常奉承。這句話也暗示,在屋大維統治下,羅馬將長期享受和平。
[29] 指日耳曼尼庫斯在日耳曼的系列大捷,他的名號也由此而來。公元15年1月1日,羅馬元老院通過決議,授予他舉行凱旋禮的資格。
[30] 一座(名為Vediovis或Veiovis)獻給朱庇特,另一座獻給醫神埃斯庫拉庇烏斯(Aesculapius)。
[31] “聖島”即台伯河中間著名的Insula Sacra。
[32] 即醫神埃斯庫拉庇烏斯,他是阿波羅(福玻斯)和仙女科洛尼絲(Coronis)所生。
[33] “孫兒”指醫神,“祖父”指朱庇特。
[34] 295-310行是過渡,這段對觀星者(早期天文學家)的讚美引發了評論者的興趣,參考Newlands(1995)、Barchiesi(1997)、Gee(2000)等人的討論。奧維德的態度與賀拉斯否定天文學的詩句(《頌詩集》第一部第二十八首4-6行)形成了有意思的對照。