奥维德《岁时记》第一卷201-300行

Iuppiter angusta vix totus stabat in aede,
inque Iovis dextra fictile fulmen erat.
Frondibus ornabant quae nunc Capitolia gemmis,
pascebatque suas ipse senator oves;
205 nec pudor in stipula placidam cepisse quietem
et fenum capiti subposuisse fuit.
Iura dabat populis posito modo praetor aratro,
et levis argenti lammina crimen erat.
At postquam fortuna loci caput extulit huius,
210 et tetigit summo vertice Roma deos,
creverunt et opes et opum furiosa cupido,
et, cum possideant plurima, plura petunt.
Quaerere, ut absumant, absumpta requirere certant,
atque ipsae vitiis sunt alimenta vices.
215 Sic quibus intumuit suffusa venter ab unda,
quo plus sunt potae, plus sitiuntur aquae.
In pretio pretium nunc est: dat census honores,
census amicitias: pauper ubique iacet.
Tu tamen auspicium si sit stipis utile, quaeris,
220 curque iuvent nostras[1] aera vetusta manus?
Aera dabant olim, melius nunc omen in auro est,
victaque concessit prisca moneta novae.
Nos quoque templa iuvant, quamvis antiqua probemus,
aurea: maiestas convenit ipsa deo.
225 Laudamus veteres, sed nostris utimur annis:
mos tamen est aeque dignus uterque coli.’
Finierat monitus. Placidis ita rursus, ut ante,
clavigerum verbis adloquor ipse deum:
‘Multa quidem didici: sed cur navalis in aere
230 altera signata est, altera forma biceps?’
‘Noscere me duplici posses ut imagine,’ dixit
‘ni vetus ipsa dies extenuasset opus.
Causa ratis superest: Tuscum rate venit ad amnem
ante pererrato falcifer orbe deus.
235 Hac ego Saturnum memini tellure receptum:
caelitibus regnis a Iove pulsus erat.
Inde diu genti mansit Saturnia nomen;
dicta quoque est Latium terra, latente deo.
At bona posteritas puppem formavit in aere,
240 hospitis adventum testificata dei.
Ipse solum colui, cuius placidissima laevum
radit harenosi Thybridis unda latus.
Hic, ubi nunc Roma est, incaedua silva virebat,
tantaque res paucis pascua bubus erat.
245 Arx mea collis erat, quem volgo nomine nostro
nuncupat haec aetas Ianiculumque vocat.
Tunc ego regnabam, patiens cum terra deorum
esset, et humanis numina mixta locis.
Nondum Iustitiam facinus mortale fugarat
250 (ultima de superis illa reliquit humum),
proque metu populum sine vi pudor ipse regebat;
nullus erat iustis reddere iura labor.
Nil mihi cum bello: pacem postesque tuebar
et’ clavem ostendens ‘haec’ ait ‘arma gero.’
255 presserat ora deus. Tunc sic ego nostra resolvi,
voce mea voces eliciente dei:
‘Cum tot sint iani, cur stas sacratus in uno,
hic ubi iuncta foris templa duobus habes?’
Ille manu mulcens propexam ad pectora barbam
260 protinus Oebalii rettulit arma Tati,
utque levis custos, armillis capta, Sabinos
ad summae tacitos duxerit arcis iter.
‘Inde, velut nunc est, per quem descenditis,’ inquit
‘arduus in valles et[2] fora clivus erat.
265 Et iam contigerant portam, Saturnia cuius
dempserat oppositas invidiosa seras.
Cum tanto veritus committere numine pugnam
ipse meae movi callidus artis opus,
oraque, qua pollens ope sum, fontana reclusi
270 sumque repentinas eiaculatus aquas;
ante tamen madidis subieci sulpura venis,
clauderet ut Tatio fervidus umor iter.
Cuius ut utilitas pulsis percepta Sabinis,
quae fuerat, tuto reddita forma loco est.
275 Ara mihi posita est parvo coniuncta sacello:
haec adolet flammis cum strue farra suis.’
‘At cur pace lates motisque recluderis armis?’
nec mora, quaesiti reddita causa mihi est:
‘Ut populo reditus pateant ad bella profecto,
280 tota patet dempta ianua nostra sera.
Pace fores obdo, ne qua discedere possit;
Caesareoque diu numine clausus ero.’
Dixit et attollens oculos diversa videntes
aspexit toto quicquid in orbe fuit.
285 Pax erat et, vestri, Germanice, causa triumphi,
tradiderat famulas iam tibi Rhenus aquas.
Iane, fac aeternos pacem pacisque ministros,
neve suum, praesta, deserat auctor opus.
Quod tamen ex ipsis licuit mihi discere fastis,
290 sacravere patres hac duo templa die.
accepit Phoebo nymphaque Coronide natum
insula, dividua quam premit amnis aqua.
Iuppiter in parte est; cepit locus unus utrumque
iunctaque sunt magno templa nepotis avo.
295 Quid vetat et stellas, ut quaeque oriturque caditque,
dicere? Promissi pars fuit[3] ista mei.
Felices animae, quibus haec cognoscere primis
inque domos superas scandere cura fuit!
Credibile est illos pariter vitiisque locisque
300 altius humanis exseruisse caput.

[1] nostras=vestras
[2] et=per
[3] fuit=sit et

逼仄神祠里[1],朱庇特几乎难以站直,
大神右手的闪电竟是陶制[2]
卡皮托现在用宝石装饰[3],昔日用绿树,
元老院议员都与牛羊为伍。
205 那时,躺在干草上酣睡,头枕秸秆,
绝非羞耻的事情,无人会赧颜。
司法官放下犁头,便向庶民发律令,[4]
拥有一小块白银也是罪行。[5]
可是当这片土地的时运从卑微中崛起,
210 罗马的头顶已触到天神的府邸,
财富和对财富狂热的欲望也随之膨胀,
已拥有最多,却追逐更多的宝藏。
占有是为挥霍,挥霍了再争相占有,
循环往复,喂养邪行的怪兽。
215 那些往腹中灌水的病人也是如此,
喝得愈多,愈觉得焦渴难止。
如今唯有钱管用:财产能赢得官职,
赢得朋友,穷人则处处受欺。
你却在问我,钱财的兆头是否有用,
220 古代的铜币为何受我们欢迎?
昔日人们赠铜币,现在金币更吉利,
旧钱敌不过,只好被新钱代替。[6]
我们神虽赞许古代的庙宇,但也倾心
黄金的殿堂:华贵更与神相称。
225 我们虽赞美古代,却也享受现代,
两个时代的习俗都不应偏废。”[7]
他已解释完,而我仍如刚才,语调
平静,向拿着钥匙的神请教:
“深受启发。但为何铜钱一面印着船,
230 另一面印着孪生脸孔的图案?”
他说,“双面神是我,你本当能够辨识,
若非时日久远,画面已磨蚀。
然后再说船:游遍世界后,手执镰刀的
那位神[8]是乘船进入我们的台伯河。
235 我记得这片土地接纳了萨图尔努斯,
此前朱庇特已将他从天界驱离[9]
所以萨图尔尼亚族的名字长久流传,
也因神于此藏身,这里叫‘隐原’[10]
可是虔敬的后世刻了一艘船在钱上,
240 以纪念这位异国神祇的到访。
在我自己所居之处[11],棕黄的台伯河[12]
水波不兴,从左边静静流过。
这里现在是罗马,那时却古树参天,
广阔的土地只是几头牛的乐园。
245 我的城堡就是一座山,今天的人们
根据我的名称它为雅尼库伦。
当人间尚能容忍神的存在,神尚能
与人杂居,我也曾手握权柄。[13]
那时凡尘的罪孽[14]还没有驱走‘正义’
250 (诸位天神中她最后舍弃大地),[15]
没有对强力的恐惧,羞耻心统治世间,
向正义者施行正义,又有何难?
我无需操心战争,只守护和平与宅院,”
他晃动钥匙,“这就是我的刀剑。”[16]
255 他合上嘴唇,我却忍不住张开嘴唇,
以我的言语引出神的声音:
“柱廊[17]如此多,为何你只在一处[18]受祭礼,
就是毗邻两市场[19]的那座神祠?”
他捋着垂到胸前的长髯,立刻讲起
260 斯巴达的塔提乌斯[20]发动的战役,
轻贱的守门女[21]如何被手镯收买,悄悄
领着萨宾人潜行至高处的城堡。
“那里有一面陡坡,现在你还能下去,”
他说,“通向下方的广场和山谷。
265 眼看敌人已逼近大门,朱诺[22]却事先
阴险地挪走了阻挡进攻的门闩。
我害怕与如此强大的女神正面冲突,
只好用我独有的技艺[23]来应付,
便以擅长的技能打开山泉的出口,
270 它们顿时喷出了一股股水流。
我先在泉脉中添了硫磺,沸腾的汁液
足以将塔提乌斯的道路封锁。
萨宾人领教了喷泉的厉害,只好撤退[24]
危险消除了,那里的原貌也复归,
275 于是人们为我设祭坛,又建了小神庙,[25]
供饼从此在不绝的火焰中燃烧。”
“可你为什么和平时隐匿,战时显现?”[26]
他毫不迟疑,给了我渴望的答案:
“为了让离家征战的民众无碍地返回,
280 我撤去门闩,敞开我的心扉。
和平时我紧锁大门,以免他们[27]会远离,
在恺撒统治下,我将久困于此。”[28]
他说完,抬起同时看到前后的眼睛,
环视着整个世界的纷纭图景:
285 一片和平。赠给你荣耀凯旋的莱茵河[29]
日耳曼尼库斯,已献上它的涛波。
雅努斯,让和平永驻,和平守卫者长存,
让和平缔造者永不放弃这作品!
但现在言归正题,历书允许我知晓,
290 元老院在此日敬献了两座神庙[30]
台伯河分流之处的圣岛[31]曾经迎接
福玻斯和仙女科洛尼丝的骨血[32]
朱庇特分享此地,两座神庙在一处,
孙儿与伟大的祖父[33]比邻而居。
295 有谁能禁止我描绘星辰,它们如何升[34]
如何落?这也是此诗承诺的内容。
幸福的灵魂,那些最先想研习天文、
让思绪攀上苍穹殿宇的人!
可以相信,他们高昂的头颅同时
300 超越了尘世的藩篱与诸种恶习。

[1] 或者指罗慕路斯建造的朱庇特(Iuppiter Feretrius)神庙(长不过16呎),或者指努玛建的神庙。
[2] 古罗马早期的神像是陶制,而非大理石雕刻。
[3] 屋大维曾用16000磅黄金和许多宝石装饰卡皮托山的朱庇特神庙。
[4] 影射古罗马历史上的著名人物钦钦纳图斯(L. Quinctius Cincinnatus),严格地说,他未担任过司法官。公元前458年时任执政官的米努基乌斯所统率的罗马军队遭到意大利埃奎人的包围,退隐务农的他临危受命担任罗马独裁官,以保卫罗马。退敌16天后,他辞职返回农庄。
[5] 古罗马曾有法律禁止一人拥有五磅以上的白银。
[6] 古罗马最早的货币形式是牛羊(pecus,所以通常用pecunia表示货币),公元前5世纪铜块(aes)开始流行,前4世纪晚期开始铸铜币(所以aes也逐渐表示钱),第二次布匿战争后银币和金币才大量使用。Green(2004)指出,奥维德是第一个用moneta表示钱的拉丁语作家。Moneta(原义为指示)原是朱诺的一个号,公元前344年“指示者朱诺”神庙建成后,成了古罗马主要的造币场所。
[7] 对比上文雅努斯对节俭的赞美,这段辩白似乎言不由衷,堕落奢华的时代也反映在神对待财富的态度上。
[8] 手执镰刀的神指萨图尔努斯(Saturnus)。现存拉丁文学中,维吉尔的《埃涅阿斯纪》是最早讲述他到达意大利的作品(Aeneid 8.314ff.)。但在那部诗中,萨图尔努斯是从天而降,而非坐船进入意大利。关于他的镰刀,有两种传说,一是他用镰刀阉割了父亲乌拉诺斯(Uranus),推翻了后者的统治,参考赫希俄德《神谱》(Theogony 154-82)。古罗马更为流行的说法则认为,他之所以拿着镰刀,是因为他将农业带到了意大利,是罗马的农神。
[9] 萨图尔努斯因为总将刚出生的儿子吞掉,而遭到逃过一死的儿子朱庇特报复,后者夺取了他在天界的王位,并将他放逐,参考赫希俄德《神谱》(Theogony 71-3)。
[10] 奥维德这里提出,罗马先祖在意大利落脚的拉提乌姆(Latium)这个地名发源于拉丁语动词latere(隐藏),所以这里没有遵循通常的音译,而意译为“隐原”。
[11] 指台伯河右岸名叫雅尼库伦(Ianiculum)的山丘(罗马七丘之一),Ianiculum似乎源于雅努斯(Ianus)的名字。
[12] 台伯河拉丁文名为Tiberis,但拉丁语诗歌常用这里的Thybris这个词指代它。
[13] 人神杂居是古希腊人所言的黑铁时代之前的景象,参考卡图卢斯《歌集》(Carmina 64.384-396)。
[14] “凡尘的罪孽”对应的原文facinus mortale还可以理解为“致命的罪行”或“杀人的罪行”。
[15] 古希腊神话传统上将“正义”女神(Iustitia)视为最后一位离开人间的神。
[16] 这里,雅努斯的话也概括了整部《岁时记》的主题:远离战争,拥抱和平。
[17] 这些柱廊因为是双向的,两边都开口,与雅努斯形象一致,所以被称为ianus。
[18] 据古罗马作家瓦罗说,这座神祠名为porta Ianualis(雅努斯之门),罗马第二任国王努玛在神祠里立了一座雅努斯的塑像。
[19] 两市场指“牛市”(Boarium)和“鱼市”(Piscarium)。
[20] 塔提乌斯(Tatius)是与罗慕路斯作战的萨宾国王,传言萨宾族是斯巴达人的后代,所以原文用源于古代斯巴达国王俄巴罗斯(Oebalus)的形容词修饰他。关于这场战争的记述,参考李维《罗马史》(Ab Urbe Condita 1.11.6-9)。
[21] 出卖罗马的守门女名为塔尔皮娅(Tarpeia),在通常的版本中,她父亲Spurius Tarpeius才是守门人。
[22] 因为特洛伊王子帕里斯在女神选美竞赛中将奖品金苹果给了维纳斯,朱诺在特洛伊战争中一直是特洛伊人的敌人,罗马人既然是特洛伊人的后代,朱诺对他们怀有敌意也是自然。
[23] 即雅努斯打开和关闭一切出口的能力。
[24] 以沸腾的泉水击退萨宾人进攻的神话不是这个故事的传统元素,可能是奥维德的发明,参考《变形记》(Metamorphoses 14.775-99)。
[25] “小神庙”应该指“孪生雅努斯”(Ianus Germinus,也叫Ianus Quirinus)神庙。
[26] 按照古罗马传统,雅努斯神庙大门在和平时关闭,战争时开启。
[27] 通常的理解认为,“远离”的主语是同一行出现的“和平”,但这样的话,雅努斯在这里的解释就与本卷121-124行的说法正好相反。Green(2000)认为,虽然《岁时记》经常提供相互矛盾的解释,但这里情形特殊,毕竟两种解释出自同一位角色(雅努斯)之口,所以不应当冲突才对,而且“和平”(pax)在同一句中既作为抽象名词、又作为拟人形象出现,极不可能。他认为,“远离”的主语应该是上文的“民众”,而且“民众”在这里的确切意思是“军队”。这里的译文采纳了他的意见。
[28] 恺撒指屋大维,原文的numine(神)是奥古斯都时期对皇室的惯常奉承。这句话也暗示,在屋大维统治下,罗马将长期享受和平。
[29] 指日耳曼尼库斯在日耳曼的系列大捷,他的名号也由此而来。公元15年1月1日,罗马元老院通过决议,授予他举行凯旋礼的资格。
[30] 一座(名为Vediovis或Veiovis)献给朱庇特,另一座献给医神埃斯库拉庇乌斯(Aesculapius)。
[31] “圣岛”即台伯河中间著名的Insula Sacra。
[32] 即医神埃斯库拉庇乌斯,他是阿波罗(福玻斯)和仙女科洛尼丝(Coronis)所生。
[33] “孙儿”指医神,“祖父”指朱庇特。
[34] 295-310行是过渡,这段对观星者(早期天文学家)的赞美引发了评论者的兴趣,参考Newlands(1995)、Barchiesi(1997)、Gee(2000)等人的讨论。奥维德的态度与贺拉斯否定天文学的诗句(《颂诗集》第一部第二十八首4-6行)形成了有意思的对照。