奧維德《歲時記》第一卷101-200行

‘Disce metu posito, vates operose dierum,
quod petis, et voces percipe mente meas.
Me Chaos antiqui (nam sum res prisca) vocabant:
aspice, quam longi temporis acta canam.
105 Lucidus hic aer et quae tria corpora restant,
ignis, aquae, tellus, unus acervus erat.
Ut semel haec rerum secessit lite suarum
inque novas abiit massa soluta domos,
flamma petit altum, propior locus aera cepit,
110 sederunt medio terra fretumque solo.
Tunc ego, qui fueram globus et sine imagine moles
in faciem redii dignaque membra deo.
Nunc quoque, confusae quondam nota parva figurae,
ante quod est in me postque, videtur idem.
115 Accipe, quaesitae quae causa sit altera formae,
hanc simul ut noris officiumque meum.
Quicquid ubique vides, caelum, mare, nubila, terras,
omnia sunt nostra clausa patentque manu.
Me penes est unum vasti custodia mundi,
120 et ius vertendi cardinis omne meum est.
Cum libuit Pacem placidis emittere tectis,
libera perpetuas ambulat illa vias:
sanguine letifero totus miscebitur orbis,
ni teneant rigidae condita bella serae.
125 Praesideo foribus caeli cum mitibus Horis:
it, redit officio Iuppiter ipse meo.
Inde vocor Ianus. Cui cum Ceriale sacerdos
imponit libum farraque mixta sale,
nomina ridebis; modo namque Patulcius idem
130 et modo sacrifico Clusius ore vocor.
Scilicet alterno voluit rudis illa vetustas
nomine diversas significare vices.
vis mea narrata est. Causam nunc disce figurae:
iam tamen hanc aliqua tu quoque parte vides.
135 Omnis habet geminas, hinc atque hinc, ianua frontes,
e quibus haec populum spectat, at illa Larem;
utque sedens primi vester prope limina tecti
ianitor egressus introitusque videt,
sic ego perspicio caelestis ianitor aulae
140 Eoas partes Hesperiasque simul.
Ora vides Hecates in tres vertentia partes,
servet ut in ternas compita secta vias;
et mihi, ne flexu cervicis tempora perdam,
cernere non moto corpore bina licet.’
145 Dixerat et voltu, si plura requirere vellem,
difficilem mihi se non fore pactus erat.
Sumpsi animum gratesque deo non territus egi
verbaque sum spectans plura[1] locutus humum:
‘Dic, age, frigoribus quare novus incipit annus,
150 qui melius per ver incipiendus erat?
Omnia tunc florent, tunc est nova temporis aetas,
et nova de gravido palmite gemma tumet,
et modo formatis operitur frondibus arbor,
prodit et in summum seminis herba solum,
155 et tepidum volucres concentibus aera mulcent,
ludit et in pratis luxuriatque pecus.
Tum blandi soles, ignotaque prodit hirundo
et luteum celsa sub trabe figit opus:
tum patitur cultus ager et renovatur aratro.
160 haec anni novitas iure vocanda fuit.’
Quaesieram multis: non multis ille moratus
contulit in versus sic sua verba duos:
‘Bruma novi prima est veterisque novissima solis:
principium capiunt Phoebus et annus idem.’
165 Post ea mirabar, cur non sine litibus esset
prima dies. ‘causam percipe’ Ianus ait.
‘Tempora commisi nascentia rebus agendis,
totus ab auspicio ne foret annus iners.
Quisque suas artes ob idem delibat agendo,
170 nec plus quam solitum testificatur opus.’
Mox ego, ‘cur, quamvis aliorum numina placem,
Iane, tibi primum tura merumque fero?’
‘Ut possis aditum per me, qui limina servo,
ad quoscumque voles’ inquit ‘habere deos.’
175 ‘At cur laeta tuis dicuntur verba Kalendis,
et damus alternas accipimusque preces?’
Tum deus incumbens baculo, quod dextra gerebat,
‘omina principiis’ inquit ‘inesse solent.
Ad primam vocem timidas advertitis aures,
180 et visam primum consulit augur avem.
Templa patent auresque deum, nec lingua caducas
concipit ulla preces, dictaque pondus habent.’
Desierat Ianus. Nec longa silentia feci
sed tetigi verbis ultima verba meis:
185 ‘quid volt palma sibi rugosaque carica’ dixi
‘et data sub niveo candida mella cado?’
‘Omen’ ait ‘causa est, ut res sapor ille sequatur,
et peragat coeptum dulcis ut annus iter.’
‘Dulcia cur denture, video. Stipis adice causam,
190 pars mihi de festo ne labet ulla tuo.’
Risit, et ‘o quam te fallunt tua saecula’ dixit
‘qui stipe mel sumpta dulcius esse putas!
Vix ego Saturno quemquam regnante videbam,
cuius non animo dulcia lucra forent.
195 tempore crevit amor, qui nunc est summus, habendi:
vix ultra, quo iam progrediatur, habet.
Pluris opes nunc sunt, quam prisci temporis annis,
dum populus pauper, dum nova Roma fuit,
dum casa Martigenam capiebat parva Quirinum,
200 et dabat exiguum fluminis ulva torum.

[1] plura=pauca

“別害怕,勤勉研究曆法的詩人[1],用心
理解我的話,我將答你所問。
古人(因為我早已存在)稱我為‘混沌’[2]
你看,我即將吟唱多久遠的事情。
105 這透明的空氣,還有其他三種元素,
火,水,土,最初都雜亂堆聚。[3]
一旦物質的爭鬥讓它從內部解體,[4]
分離的部分也奔向新的宅邸,
火便逸向最高處,風被下一層俘獲,
110 大地和海洋則向中間沉落。[5]
我原是混亂的一塊,沒有形狀,這時
也有了與神相配的臉和四肢,
即使現在,我前面的部分也還像後面,
算是混沌時代的一個紀念。
115 你所詢問的形狀,還有另一種解釋,
知道它,你也就知道我的職司。
你所見到的一切,天空、海洋、雲和地,
都是經由我的手開啟和關閉。
我獨自承受着守護遼闊宇宙的重擔,
120 也唯我有權力轉動世界的鉸鏈。[6]
當我決定將‘和平’從寧靜的殿堂放出,
她便可自由無礙地徜徉於路途;
整個人間都將淹沒在殺戮的血腥中,
若非我堅固的門閂囚住‘戰爭’。[7]
125 我與溫柔的諸‘時日’[8]掌管天庭的大門,
就連朱庇特出入都需我確認,
所以我叫雅努斯[9]。可是當祭司獻上
麥糕和抹鹽的供餅[10],你們卻將
嘲笑我的名:我在他們口中時而是
130 帕圖爾丘斯,時而是克魯修斯。[11]
顯然,糙野的古代就是如此,表示
不同的職責,必須用不同的名字。
權限已說完,再說我為何有此容貌:
儘管部分的答案你已經知曉。
135 每扇門都有兩面,此面和彼面,一面
朝向路人,一面朝家神[12]的壁龕,
正如你們凡塵的守門人坐在門檻處,
能夠看見往來出入的腳步,
我這位天宮守門人,自然也可同時
140 端詳日升之東和日落之西。
你看,赫卡忒的臉同時朝三個方向,
那是為了將三條岔路守望;[13]
我也如此,為避免轉頭耽誤時間,
天意允許我不動便可看兩邊。”[14]
145 他說完這番話,神情彷彿暗示我,倘若
我還有問題,他也不吝於解惑。
我鼓起勇氣,鎮定地向神表達感謝,
眼凝視地面,講出更多的疑惑:
“求你告訴我,為何新年以霜凍開始,
150 若改從春天發端,豈不更合理?
那時節百花盛開,那時節生機煥發,
沉甸甸的葡萄藤迸出萬千嫩芽;
很快樹上就覆滿新鮮吐出的綠葉,
種子的莖急切地將大地頂破;
155 眾鳥悅耳的和聲撫慰溫煦的藍天,[15]
群羊也在草地上嬉戲流連;
那時節陽光柔暖,異鄉的燕子飛來,
在高高的屋樑之下銜泥築宅;
那時節田野開始耕作,犁翻起新土,
160 這樣的時間才應是一年的序幕。”
我的問題冗長,他卻沒浪費言辭,
只以兩行詩回答我的質疑:
“舊太陽死在冬至,新太陽生在冬至[16]
福玻斯[17]和一年都從此處開始。”
165 然後我又問,元旦人為何不能擺脫
訴訟[18]。“這就是理由,”雅努斯對我說,
“我讓人們在一年開端不忘記辛勞,
以免整年都虛度,以它為徵兆。
同理,每人在此日都只做些許活計,
170 僅足以表明他從事何種技藝。” [19]
我又道:“雅努斯,雖然其他神也在我心頭,
為何你最先享用乳香和美酒?”
“那是為了你,”他說,“通過守門的我,
獲得接近你心儀之神的許可。”
175 “但我們為何在你的朔日說吉慶的言語,
與親朋好友交換彼此的祝福?”
這時,神拄着右手所持的權杖,答道:
“萬事的開端總藏着未來的徵兆。
畏懼的耳朵轉向最先聽到的話音,
180 占卜師[20]以最先看到的鳥為依憑。
廟宇和眾神的耳朵都敞開,舌頭不講
虛妄之言,每句話都有分量。”
雅努斯於此停下,我卻沒沉默太久,
追隨他剛才的言辭,再次開口:
185 “椰棗、乾枯的無花果,還有用雪白罐子
獻上的白蜂蜜究竟有何寓意[21]?”
“為了討吉兆,讓甘美的味道與所有事務
相伴,讓甜蜜貫穿一年的旅途。”
“我明白甜品的道理了,那為何互贈錢幣[22]
190 請為我揭示你節日最後的秘密。”
他笑了,“你與這個時代的精神太絕緣,
竟以為蜂蜜比到手的錢更香甜!
即使在薩圖爾努斯時代,我也難見到
誰的靈魂不喜歡財寶的味道。[23]
195 貪慾隨時間滋長,現在已登峰造極,
恐怕再無法向前推進毫釐。
今世比遙遠的古代更看重財富,那時,
民眾身無長物,羅馬剛建立,
一間小屋已足以容下馬爾斯的兒子[24]
200 河邊的莎草鋪床,供他棲息。

[1] 雅努斯對奧維德的稱謂“勤勉研究曆法的詩人”(vates operose dierum)值得關注。首先,operose dierum可能影射古希臘詩人赫希俄德的詩作《工作與時日》(拉丁文名字很可能是Opera et Dies)。其次,這個說法結合了詩人通神的靈感派傳統(vates表示先知般的詩人)和新詩派重技巧的傳統(operose),體現了《歲時記》寫作的兩個側面。關於後一點,參考Hardie(1991)和Barchiesi(1997)。Pasco-Pranger(2000)也指出這個說法的重要性(它在第三卷第177行再次出現),認為它體現了貫穿《歲時記》的三種寫作模式之間的緊張關係:一邊是通神的先知傳統(vaticism),一邊是細緻繁瑣的察古傳統(antiquarianism),後者又分為以卡利馬科斯(Callimachus)的《物因》(Aitia)為代表的亞歷山大詩歌傳統和以瓦羅(Varro)和弗拉庫斯(Verrius Flaccus)為代表的羅馬本土散文傳統。同時,vates所代表的天分(ingenium)和operose所代表的技藝(ars)也是西方詩學自古典時代以來一直爭論不休的一對概念。
[2] 古希臘人相信,宇宙最開始是無形體的混沌(chaos)狀態,逐漸演化為有形體的狀態(cosmos)。參考奧維德《變形記》第一卷開篇的描寫。這裡,奧維德暗示了Ianus名稱由來的一種解釋。chaos源於希臘語chaskein(張開),Ianus源於意義相對應的拉丁語hiare。
[3] 在古希臘自然哲學中,土、火、風、水是構成物質世界的四大元素。參考盧克萊修《物性論》(De Rerum Natura 5.432ff)。
[4] 恩培多克勒等古希臘哲學家用愛(eros)和爭鬥(eris)來解釋物質元素的結合和分離。
[5] 古希臘人相信地球是圓的。四大元素中,火最輕,構成了天球或太空的星體;風次之,構成了地球的大氣圈;土和水構成地球的海陸,被風和火包圍在中間。只有從地圓說出發,才能理解“中間”的說法,否則土和水只能是在“下面”。泛希臘時代的大學者Eratothenes在公元前200年左右就以地圓說為依據,首次測出了地球的周長。關於元素的分離,參考奧維德《變形記》(Metamorphoses 1.26-31)和盧克萊修《物性論》(De Rerum Natura 5.449-70,495-505)。
[6] 從敘事學的角度看,第一人稱的敘述很多時候並不可靠,這裡雅努斯明顯誇大了自己的權限。
[7] 這裡的“戰爭”與“和平”都擬人化了,成了雅努斯看管的對象。
[8] 按照赫希俄德《神譜》(Theogony 903)的說法,諸“時日”(Horae)是三位女神,是宙斯和忒彌斯的女兒,分別叫Eunomia(和諧秩序)、Dike(正義)和Eirene(和平)。
[9] 奧維德認為雅努斯(Ianus)與拉丁語“門”(ianua)有關。
[10] “麥糕”(libum Cereale)字面意思是“屬於穀神刻瑞斯的糕餅”,通常由小麥製成。“供餅”(far)通常用斯佩爾特麥製成,抹上鹽,撒在犧牲身上。
[11] “帕圖爾丘斯”(Patulcius)與拉丁文動詞patere(保持開的狀態)有關,“克魯修斯”(Clusius)與拉丁文動詞claudere(關閉)有關。
[12] 家神指拉里斯(Lares)。
[13] 赫卡忒(Hecate)是巫術之神,也是保護人們免受巫術侵害之神,經常與月神狄安娜(Diana)混同。她的三面雕像常置於三岔路口,所以她又名特里維婭(Trivia,三岔路口)。
[14] Pasco-Pranger(2000)指出,雅努斯的這段話不像卡利馬科斯的作品,而更像阿波羅尼烏斯《阿爾戈號遠航》(Argonautica 1.496-512)和維吉爾《牧歌》(Eclogues 6.31-40)中的相似片段,是關於宇宙起源的歌吟。
[15] 這行詩有濃重的維吉爾色彩,參考《農事詩》(Georgics 1.422)和《埃涅阿斯紀》(Aeneid 7.33-4)。
[16] 冬至(拉丁文bruma)是一年中白晝最短的一天,也是白晝即將逐漸變長的一天,因此被西方古人視為重要的時點。嚴格地說,元旦和冬至還相差幾天,西方古代的冬至一般定在12月25日(現代是12月22日)。
[17] 福玻斯(Phoebus)意為“閃耀”,即太陽神阿波羅(Apollo)。
[18] 因為元旦是啟日(dies fastus),所以法庭會開庭。
[19] 古羅馬人在元旦都會幹點活,不為掙錢,只為求得一年的好兆頭。
[20] “占卜師”(augur)一詞由拉丁文名詞“飛鳥”(avis)和動詞“攜帶”(gero)變來,所以占卜師嚴格說是鳥占師(auspices),鳥占只是古羅馬眾多佔卜術之一。
[21] 這些合稱strenae,是古羅馬人在元旦互相贈送的傳統禮物。
[22] 這裡的“錢幣”(stipis)指價值可以忽略不計的硬幣,也是新年禮物。
[23] 薩圖爾努斯(Saturnus)是烏拉諾斯(Uranus)和大地女神蓋婭(Gaia)的兒子,他統治時期是古希臘神話中的黃金時代。被兒子朱庇特推翻後,他逃到意大利,當時雅努斯是埃特魯里亞的國王,熱情接待了他。
[24] “馬爾斯的兒子”指羅慕路斯(或叫奎里努斯),“羅慕路斯的小屋”在奧維德的時代依然保存於羅馬帕拉丁山上,據說羅慕路斯曾在此住過。