‘Disce metu posito, vates operose dierum,
quod petis, et voces percipe mente meas.
Me Chaos antiqui (nam sum res prisca) vocabant:
aspice, quam longi temporis acta canam.
105 Lucidus hic aer et quae tria corpora restant,
ignis, aquae, tellus, unus acervus erat.
Ut semel haec rerum secessit lite suarum
inque novas abiit massa soluta domos,
flamma petit altum, propior locus aera cepit,
110 sederunt medio terra fretumque solo.
Tunc ego, qui fueram globus et sine imagine moles
in faciem redii dignaque membra deo.
Nunc quoque, confusae quondam nota parva figurae,
ante quod est in me postque, videtur idem.
115 Accipe, quaesitae quae causa sit altera formae,
hanc simul ut noris officiumque meum.
Quicquid ubique vides, caelum, mare, nubila, terras,
omnia sunt nostra clausa patentque manu.
Me penes est unum vasti custodia mundi,
120 et ius vertendi cardinis omne meum est.
Cum libuit Pacem placidis emittere tectis,
libera perpetuas ambulat illa vias:
sanguine letifero totus miscebitur orbis,
ni teneant rigidae condita bella serae.
125 Praesideo foribus caeli cum mitibus Horis:
it, redit officio Iuppiter ipse meo.
Inde vocor Ianus. Cui cum Ceriale sacerdos
imponit libum farraque mixta sale,
nomina ridebis; modo namque Patulcius idem
130 et modo sacrifico Clusius ore vocor.
Scilicet alterno voluit rudis illa vetustas
nomine diversas significare vices.
vis mea narrata est. Causam nunc disce figurae:
iam tamen hanc aliqua tu quoque parte vides.
135 Omnis habet geminas, hinc atque hinc, ianua frontes,
e quibus haec populum spectat, at illa Larem;
utque sedens primi vester prope limina tecti
ianitor egressus introitusque videt,
sic ego perspicio caelestis ianitor aulae
140 Eoas partes Hesperiasque simul.
Ora vides Hecates in tres vertentia partes,
servet ut in ternas compita secta vias;
et mihi, ne flexu cervicis tempora perdam,
cernere non moto corpore bina licet.’
145 Dixerat et voltu, si plura requirere vellem,
difficilem mihi se non fore pactus erat.
Sumpsi animum gratesque deo non territus egi
verbaque sum spectans plura[1] locutus humum:
‘Dic, age, frigoribus quare novus incipit annus,
150 qui melius per ver incipiendus erat?
Omnia tunc florent, tunc est nova temporis aetas,
et nova de gravido palmite gemma tumet,
et modo formatis operitur frondibus arbor,
prodit et in summum seminis herba solum,
155 et tepidum volucres concentibus aera mulcent,
ludit et in pratis luxuriatque pecus.
Tum blandi soles, ignotaque prodit hirundo
et luteum celsa sub trabe figit opus:
tum patitur cultus ager et renovatur aratro.
160 haec anni novitas iure vocanda fuit.’
Quaesieram multis: non multis ille moratus
contulit in versus sic sua verba duos:
‘Bruma novi prima est veterisque novissima solis:
principium capiunt Phoebus et annus idem.’
165 Post ea mirabar, cur non sine litibus esset
prima dies. ‘causam percipe’ Ianus ait.
‘Tempora commisi nascentia rebus agendis,
totus ab auspicio ne foret annus iners.
Quisque suas artes ob idem delibat agendo,
170 nec plus quam solitum testificatur opus.’
Mox ego, ‘cur, quamvis aliorum numina placem,
Iane, tibi primum tura merumque fero?’
‘Ut possis aditum per me, qui limina servo,
ad quoscumque voles’ inquit ‘habere deos.’
175 ‘At cur laeta tuis dicuntur verba Kalendis,
et damus alternas accipimusque preces?’
Tum deus incumbens baculo, quod dextra gerebat,
‘omina principiis’ inquit ‘inesse solent.
Ad primam vocem timidas advertitis aures,
180 et visam primum consulit augur avem.
Templa patent auresque deum, nec lingua caducas
concipit ulla preces, dictaque pondus habent.’
Desierat Ianus. Nec longa silentia feci
sed tetigi verbis ultima verba meis:
185 ‘quid volt palma sibi rugosaque carica’ dixi
‘et data sub niveo candida mella cado?’
‘Omen’ ait ‘causa est, ut res sapor ille sequatur,
et peragat coeptum dulcis ut annus iter.’
‘Dulcia cur denture, video. Stipis adice causam,
190 pars mihi de festo ne labet ulla tuo.’
Risit, et ‘o quam te fallunt tua saecula’ dixit
‘qui stipe mel sumpta dulcius esse putas!
Vix ego Saturno quemquam regnante videbam,
cuius non animo dulcia lucra forent.
195 tempore crevit amor, qui nunc est summus, habendi:
vix ultra, quo iam progrediatur, habet.
Pluris opes nunc sunt, quam prisci temporis annis,
dum populus pauper, dum nova Roma fuit,
dum casa Martigenam capiebat parva Quirinum,
200 et dabat exiguum fluminis ulva torum.
[1] plura=pauca
“别害怕,勤勉研究历法的诗人[1],用心
理解我的话,我将答你所问。
古人(因为我早已存在)称我为‘混沌’[2]:
你看,我即将吟唱多久远的事情。
105 这透明的空气,还有其他三种元素,
火,水,土,最初都杂乱堆聚。[3]
一旦物质的争斗让它从内部解体,[4]
分离的部分也奔向新的宅邸,
火便逸向最高处,风被下一层俘获,
110 大地和海洋则向中间沉落。[5]
我原是混乱的一块,没有形状,这时
也有了与神相配的脸和四肢,
即使现在,我前面的部分也还像后面,
算是混沌时代的一个纪念。
115 你所询问的形状,还有另一种解释,
知道它,你也就知道我的职司。
你所见到的一切,天空、海洋、云和地,
都是经由我的手开启和关闭。
我独自承受着守护辽阔宇宙的重担,
120 也唯我有权力转动世界的铰链。[6]
当我决定将‘和平’从宁静的殿堂放出,
她便可自由无碍地徜徉于路途;
整个人间都将淹没在杀戮的血腥中,
若非我坚固的门闩囚住‘战争’。[7]
125 我与温柔的诸‘时日’[8]掌管天庭的大门,
就连朱庇特出入都需我确认,
所以我叫雅努斯[9]。可是当祭司献上
麦糕和抹盐的供饼[10],你们却将
嘲笑我的名:我在他们口中时而是
130 帕图尔丘斯,时而是克鲁修斯。[11]
显然,糙野的古代就是如此,表示
不同的职责,必须用不同的名字。
权限已说完,再说我为何有此容貌:
尽管部分的答案你已经知晓。
135 每扇门都有两面,此面和彼面,一面
朝向路人,一面朝家神[12]的壁龛,
正如你们凡尘的守门人坐在门槛处,
能够看见往来出入的脚步,
我这位天宫守门人,自然也可同时
140 端详日升之东和日落之西。
你看,赫卡忒的脸同时朝三个方向,
那是为了将三条岔路守望;[13]
我也如此,为避免转头耽误时间,
天意允许我不动便可看两边。”[14]
145 他说完这番话,神情仿佛暗示我,倘若
我还有问题,他也不吝于解惑。
我鼓起勇气,镇定地向神表达感谢,
眼凝视地面,讲出更多的疑惑:
“求你告诉我,为何新年以霜冻开始,
150 若改从春天发端,岂不更合理?
那时节百花盛开,那时节生机焕发,
沉甸甸的葡萄藤迸出万千嫩芽;
很快树上就覆满新鲜吐出的绿叶,
种子的茎急切地将大地顶破;
155 众鸟悦耳的和声抚慰温煦的蓝天,[15]
群羊也在草地上嬉戏流连;
那时节阳光柔暖,异乡的燕子飞来,
在高高的屋梁之下衔泥筑宅;
那时节田野开始耕作,犁翻起新土,
160 这样的时间才应是一年的序幕。”
我的问题冗长,他却没浪费言辞,
只以两行诗回答我的质疑:
“旧太阳死在冬至,新太阳生在冬至[16],
福玻斯[17]和一年都从此处开始。”
165 然后我又问,元旦人为何不能摆脱
诉讼[18]。“这就是理由,”雅努斯对我说,
“我让人们在一年开端不忘记辛劳,
以免整年都虚度,以它为征兆。
同理,每人在此日都只做些许活计,
170 仅足以表明他从事何种技艺。” [19]
我又道:“雅努斯,虽然其他神也在我心头,
为何你最先享用乳香和美酒?”
“那是为了你,”他说,“通过守门的我,
获得接近你心仪之神的许可。”
175 “但我们为何在你的朔日说吉庆的言语,
与亲朋好友交换彼此的祝福?”
这时,神拄着右手所持的权杖,答道:
“万事的开端总藏着未来的征兆。
畏惧的耳朵转向最先听到的话音,
180 占卜师[20]以最先看到的鸟为依凭。
庙宇和众神的耳朵都敞开,舌头不讲
虚妄之言,每句话都有分量。”
雅努斯于此停下,我却没沉默太久,
追随他刚才的言辞,再次开口:
185 “椰枣、干枯的无花果,还有用雪白罐子
献上的白蜂蜜究竟有何寓意[21]?”
“为了讨吉兆,让甘美的味道与所有事务
相伴,让甜蜜贯穿一年的旅途。”
“我明白甜品的道理了,那为何互赠钱币[22]?
190 请为我揭示你节日最后的秘密。”
他笑了,“你与这个时代的精神太绝缘,
竟以为蜂蜜比到手的钱更香甜!
即使在萨图尔努斯时代,我也难见到
谁的灵魂不喜欢财宝的味道。[23]
195 贪欲随时间滋长,现在已登峰造极,
恐怕再无法向前推进毫厘。
今世比遥远的古代更看重财富,那时,
民众身无长物,罗马刚建立,
一间小屋已足以容下马尔斯的儿子[24],
200 河边的莎草铺床,供他栖息。
[1] 雅努斯对奥维德的称谓“勤勉研究历法的诗人”(vates operose dierum)值得关注。首先,operose dierum可能影射古希腊诗人赫希俄德的诗作《工作与时日》(拉丁文名字很可能是Opera et Dies)。其次,这个说法结合了诗人通神的灵感派传统(vates表示先知般的诗人)和新诗派重技巧的传统(operose),体现了《岁时记》写作的两个侧面。关于后一点,参考Hardie(1991)和Barchiesi(1997)。Pasco-Pranger(2000)也指出这个说法的重要性(它在第三卷第177行再次出现),认为它体现了贯穿《岁时记》的三种写作模式之间的紧张关系:一边是通神的先知传统(vaticism),一边是细致繁琐的察古传统(antiquarianism),后者又分为以卡利马科斯(Callimachus)的《物因》(Aitia)为代表的亚历山大诗歌传统和以瓦罗(Varro)和弗拉库斯(Verrius Flaccus)为代表的罗马本土散文传统。同时,vates所代表的天分(ingenium)和operose所代表的技艺(ars)也是西方诗学自古典时代以来一直争论不休的一对概念。
[2] 古希腊人相信,宇宙最开始是无形体的混沌(chaos)状态,逐渐演化为有形体的状态(cosmos)。参考奥维德《变形记》第一卷开篇的描写。这里,奥维德暗示了Ianus名称由来的一种解释。chaos源于希腊语chaskein(张开),Ianus源于意义相对应的拉丁语hiare。
[3] 在古希腊自然哲学中,土、火、风、水是构成物质世界的四大元素。参考卢克莱修《物性论》(De Rerum Natura 5.432ff)。
[4] 恩培多克勒等古希腊哲学家用爱(eros)和争斗(eris)来解释物质元素的结合和分离。
[5] 古希腊人相信地球是圆的。四大元素中,火最轻,构成了天球或太空的星体;风次之,构成了地球的大气圈;土和水构成地球的海陆,被风和火包围在中间。只有从地圆说出发,才能理解“中间”的说法,否则土和水只能是在“下面”。泛希腊时代的大学者Eratothenes在公元前200年左右就以地圆说为依据,首次测出了地球的周长。关于元素的分离,参考奥维德《变形记》(Metamorphoses 1.26-31)和卢克莱修《物性论》(De Rerum Natura 5.449-70,495-505)。
[6] 从叙事学的角度看,第一人称的叙述很多时候并不可靠,这里雅努斯明显夸大了自己的权限。
[7] 这里的“战争”与“和平”都拟人化了,成了雅努斯看管的对象。
[8] 按照赫希俄德《神谱》(Theogony 903)的说法,诸“时日”(Horae)是三位女神,是宙斯和忒弥斯的女儿,分别叫Eunomia(和谐秩序)、Dike(正义)和Eirene(和平)。
[9] 奥维德认为雅努斯(Ianus)与拉丁语“门”(ianua)有关。
[10] “麦糕”(libum Cereale)字面意思是“属于谷神刻瑞斯的糕饼”,通常由小麦制成。“供饼”(far)通常用斯佩尔特麦制成,抹上盐,撒在牺牲身上。
[11] “帕图尔丘斯”(Patulcius)与拉丁文动词patere(保持开的状态)有关,“克鲁修斯”(Clusius)与拉丁文动词claudere(关闭)有关。
[12] 家神指拉里斯(Lares)。
[13] 赫卡忒(Hecate)是巫术之神,也是保护人们免受巫术侵害之神,经常与月神狄安娜(Diana)混同。她的三面雕像常置于三岔路口,所以她又名特里维娅(Trivia,三岔路口)。
[14] Pasco-Pranger(2000)指出,雅努斯的这段话不像卡利马科斯的作品,而更像阿波罗尼乌斯《阿尔戈号远航》(Argonautica 1.496-512)和维吉尔《牧歌》(Eclogues 6.31-40)中的相似片段,是关于宇宙起源的歌吟。
[15] 这行诗有浓重的维吉尔色彩,参考《农事诗》(Georgics 1.422)和《埃涅阿斯纪》(Aeneid 7.33-4)。
[16] 冬至(拉丁文bruma)是一年中白昼最短的一天,也是白昼即将逐渐变长的一天,因此被西方古人视为重要的时点。严格地说,元旦和冬至还相差几天,西方古代的冬至一般定在12月25日(现代是12月22日)。
[17] 福玻斯(Phoebus)意为“闪耀”,即太阳神阿波罗(Apollo)。
[18] 因为元旦是启日(dies fastus),所以法庭会开庭。
[19] 古罗马人在元旦都会干点活,不为挣钱,只为求得一年的好兆头。
[20] “占卜师”(augur)一词由拉丁文名词“飞鸟”(avis)和动词“携带”(gero)变来,所以占卜师严格说是鸟占师(auspices),鸟占只是古罗马众多占卜术之一。
[21] 这些合称strenae,是古罗马人在元旦互相赠送的传统礼物。
[22] 这里的“钱币”(stipis)指价值可以忽略不计的硬币,也是新年礼物。
[23] 萨图尔努斯(Saturnus)是乌拉诺斯(Uranus)和大地女神盖娅(Gaia)的儿子,他统治时期是古希腊神话中的黄金时代。被儿子朱庇特推翻后,他逃到意大利,当时雅努斯是埃特鲁里亚的国王,热情接待了他。
[24] “马尔斯的儿子”指罗慕路斯(或叫奎里努斯),“罗慕路斯的小屋”在奥维德的时代依然保存于罗马帕拉丁山上,据说罗慕路斯曾在此住过。