Tempus ad hoc, lustris bis iam mihi quinque peractis,
omne fuit Musae carmen inerme meae;
nullaque, quae possit, scriptis tot milibus, extat
littera Nasonis sanguinolenta legi;
5 nec quemquam nostri, nisi me, laesere libelli,
artificis periit cum caput Arte sua.
Vnus, et hoc ipsum est iniuria magna, perennem
candoris titulum non sinit esse mei.
Quisquis is est, nam nomen adhuc utcumque tacebo[1],
10 cogit inassuetas sumere tela manus.
Ille relegatum gelidos aquilonis ad ortus
non sinit exilio delituisse meo,
vulneraque inmitis requiem quaerentia vexat,
iactat et in toto nomina nostra[2] foro,
15 perpetuoque mihi sociatam foedere lecti
non patitur vivi[3] funera flere viri;
cumque ego quassa meae complectar membra carinae,
naufragii tabulas pugnat habere mei,
et, qui debuerat subitas extinguere flammas,
20 Hic praedam medio raptor ab igne petit.
Nititur, ut profugae desint alimenta senectae.
Heu! quanto est nostris dignior ipse malis!
Di melius, quorum longe mihi maximus ille est,
qui nostras inopes noluit esse vias.
25 Huic igitur meritas grates, ubicumque licebit,
pro tam mansueto pectore semper agam.
Audiat hoc Pontus. Faciet quoque forsitan idem,
terra sit ut propior testificanda mihi.
At tibi, calcasti qui me, violente, iacentem,
30 qua[4] licet ei misero, debitus hostis ero.
Desinet esse prius contrarius ignibus umor,
iunctaque cum luna lumina solis erunt,
parsque eadem caeli zephyros emittet et euros,
et tepidus gelido flabit ab axe notus,
37 et ver autumno, brumae miscebitur aestas,
atque eadem regio vesper et ortus erit,
35 et nova fraterno veniet concordia fumo,
quem vetus accensa separat ira pyra,
39 quam mihi sit tecum positis, quae sumpsimus, armis
40 gratia, commissis, improbe, rupta tuis.
< . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . >
43 Pax erit haec nobis, donec mihi[5] vita manebit,
cum pecore infirmo quae solet esse lupis.
45 Prima quidem coepto committam proelia versu,
non soleant quamvis hoc pede bella geri.
Vtque petit primo plenum flaventis harenae
nondum calfacti militis hasta solum,
sic ego te nondum ferro iaculabor acuto,
50 protinus invisum nec petet hasta caput,
et neque nomen in hoc nec dicam facta libello,
teque brevi, qui sis, dissimulare sinam.
Postmodo, si perges, in te mihi liber iambus
tincta Lycambeo sanguine tela dabit.
55 Nunc quo Battiades inimicum devovet Ibin,
hoc ego devoveo teque tuosque modo.
Vtque ille, historiis involvam carmina caecis,
non soleam quamvis hoc genus ipse sequi.
Illius ambages imitatus in Ibide dicar
60 oblitus moris iudiciique mei.
Et quoniam, qui sis, nondum quaerentibus edo,
Ibidis interea tu quoque nomen habe.
Vtque mei versus aliquantum noctis habebunt,
sic vitae series tota sit atra tuae.
65 Haec tibi natali facito[6] Ianique kalendis
non mentituro quilibet ore legat.
Di maris et terrae, quique his meliora tenetis
inter diversos cum Iove regna polos,
huc, precor, huc vestras omnes advertite mentes,
70 et sinite optatis pondus inesse meis:
ipsaque tu tellus, ipsum cum fluctibus aequor,
ipse meas aether accipe summe preces,
sideraque et radiis circumdata solis imago,
lunaque, quae numquam quo prius orbe micas,
75 noxque tenebrarum specie reverenda tuarum,
quaeque ratum triplici pollice netis[7] opus,
quique per infernas horrendo murmure valles
inperiuratae laberis amnis aquae,
quasque ferunt torto vittatis angue capillis
80 carceris obscuras ante sedere fores,
vos quoque, plebs superum, Fauni Satyrique Laresque
fluminaque et nymphae semideumque genus,
denique ab antiquo divi veteresque novique
in nostrum cuncti tempus adeste chao[8],
85 carmina dum capiti male fido dira canentur[9],
et peragent partes ira dolorque suas.
Adnuite optatis omnes ex ordine nostris,
et sit pars voti nulla caduca mei.
Quaeque precor, fiant: ut non mea dicta, sed illa
90 Pasiphaës generi verba fuisse putet.
Quasque ego transiero poenas, patiatur et illas:
plenius ingenio sit miser ille meo.
Neve minus noceant fictum execrantia nomen
vota, minus magnos commoveantve deos,
95 illum ego devoveo, quem mens intellegit, Ibin,
qui se scit factis has meruisse preces.
Nulla mora est in me: peragam rata vota sacerdos.
Quisquis ades sacris, ore favete, meis.
Quisquis ades sacris, lugubria dicite verba,
100 et fletu madidis Ibin adite genis:
[1] tacebo=latebit
[2] nomina nostra=verba canina=verba carina
[3] vivi=miseri
[4] qua=quo=quod
[5] donec mihi=semper dum
[6] facito=festo
[7] netis=nectit=nectis
[8] chao=chaos=chori=thori
[9] canentur=canuntur
到如今,我在世上已度过五十个寒暑[1],
写的每首诗都没有挑衅的企图,
纳索的几万行诗里,谁也读不到一个词,
上面沾着任何人的半点血迹,
5 若说我的书伤过谁,那就只有我自己,
当《艺术》将我这位作者推向死。
有一人(此事本身已经是很大的伤害)[2]
非不许我的善名长久存在。
无论他是谁(我仍会多少遮掩其名字),
10 我都不得不破例拾起武器。
我虽已贬谪到凛冽北风的发源之处,
他仍不让我在放逐地隐居,
残忍地撕开迫切需要静养的创伤,
肆意攻击我,把广场变成战场,
15 他也不肯让与我永守婚盟的爱妻
为丈夫生不如死的日子悲泣。
当我紧拽着自己那艘破败的沉船,
他却来抢夺劫后残存的木板,
本应该帮助我扑灭意外大火的友人,
20 却在烈焰中贪婪搜刮战利品。
他竭力要让我流亡的老年缺衣少食,
他比我更该忍受这可怕的遭际!
神另有安排:我眼中至高无上的那位[3]
确保我在旅途中不匮乏饥馁。
25 所以我永远都要献上他应得的感激——
无论何时——谢谢他如此仁慈。
让庞图斯听我的心声,或许同样这位神
会让更近的土地为我作证。
可是你,暴徒,却要践踏我,我已经倒地,
30 不管多凄惨,我都不能放过你!
即使水不再与火为敌,太阳的金辉
与月亮的银辉已经携手联袂,
即使同一片天空同时吹东风和西风,
温和的南风从冰冷的北极出笼,
37 即使春天和秋天,冬季和夏季已混合[4],
黎明和黄昏在同一处升起沉落,
35 即使那对兄弟在葬礼火焰上因敌意
而分开的烟雾萌生出新的情谊[5],
39 我也不可能放下武器,与你重温——
40 恶棍!——因你的罪而断裂的情分,
我的愤怒也不会随时间烟消云散,
天长地久,我的恨绝不会黯淡[6],
只要我活着,我俩只能有一种和平,
那和平就是凶狼和弱羊的对阵。
45 没错,我将用这首诗发动第一场战役,
虽然这格律通常不习惯攻击[7]。
就像士兵的长矛,在热血涌起之前,
首先刺向铺满黄沙的地面,
我也暂不将利铁的投枪瞄准你,也不会
50 立刻用长矛扎破你可憎的脑袋,
在这本书里我不提你的名字和恶行,
再忍耐一刻,隐藏你的身份。
如果以后你不知悔改,放肆的短长格
就会杀向你,沾满吕坎贝的血[8]。
55 巴提亚迪斯[9]如何诅咒他的敌人,
我现在也如何诅咒你和拥趸。
和他一样,我的诗也覆满暗黑的细节[10],
虽然我还不习惯如此写作。
人们会说我忘记了自己的趣味与风格,
60 刻意模仿他的《伊比斯》的晦涩。
既然我还没有向众人透露你的名字,
就不妨暂时把你叫做伊比斯。
就像我的作品将笼罩着一层夜色,
也祈愿你的余生黑云如墨!
65 我会让人在你的生日和元旦朗读,
一字不漏地献上我的祝福。
大海和大地的众神,还有天界的众神——
你们和朱庇特的国度远胜凡尘——
我祈求你们,将所有的心思转向这里,
70 给我的这番祷告注入神力!
还有你,土地,你,波涛翻涌的海洋,
你,高天,请接受我的祈望;
还有星辰,光芒辐散四方的太阳,
从不以同一种面容照临的月亮;
75 还有夜神[11],你黑暗的形象令人畏惧,
还有你们[12],编织命定的结局;
还有你,永恒的冥河,穿过幽森的谷底,
奔流的喧响让世人不寒而栗;
还有你们[13],传说以盘绕的毒蛇为束发带,
80 总是守在不见天日的牢门外;
还有你们,神界的平民,牧神、林神、
家神、河神、仙女与各位半神[14];
总之,从最古老的混沌到我们的世纪,
所有的新神旧神,助我一份力,
85 当我对这位无信者吟唱诅咒的诗歌,
当愤怒和仇恨扮演它们的角色。
请你们按各自的品次襄助我的心愿,
别让任何一部分无法应验。
无论求什么,都实现,让他觉得,这不是
90 我的话,而是帕西法厄女婿[15]的祷辞。
愿我不曾求的惩罚,他也一并忍受,
愿他的痛苦越过我天赋的尽头!
也别让我的诅咒因使用化名而减轻
杀伤力,或少打动大神半分!
95 我诅咒伊比斯,心里知道他是谁,他也
清楚作恶的自己是罪有应得。
我这位祭司将立刻说出每一条诅咒,
见证圣礼的众神啊,请开尊口!
无论你是谁,请念诵哀伤阴郁的话,
100 请逼近伊比斯,泪水挂满脸颊;
[1] 这首集古典时代诟詈诗大成的作品究竟以谁为靶子,我们已经无从知晓,但许多研究者认为,他可能是奥古斯都的获释奴隶,一位名叫许基努斯(C. Iulius Hyginus,前64-17)的亚历山大文法学家,他写过一部论神话的专著。“伊比斯”(ibis)的标题来自亚历山大诗人卡利马科斯的同名诗作,这个词原是一种鸟(朱鹭)的名字,卡利马科斯用它代指自己的一位私敌,奥维德仿效了他的做法。整首诗充满了拐弯抹角的神话典故,如果它真是以许基努斯为攻击对象,倒是合适的人选。从第一行推知,这首诗的创作时间至少早于《黑海书简》,可能也比《哀歌集》中不少诗歌要早。在充分顾及格律和中文表现力的前提下,译文尽可能地保留了原诗的“典故谜”。
[2] “有一人”指此诗针对的那位。
[3] 指屋大维。
[4] 35-39行的顺序根据上下文的语义做了调整。
[5] 指俄狄浦斯的两个儿子,事情的起因参考《哀歌集》第二部第320行的注释,这个情节参考《哀歌集》第五部第五首33-36行。
[6] 原诗41-42行缺失,译文为了完整,根据上下文杜撰了这两行。
[7] 哀歌体通常不用于讽刺。
[8] 短长格(iambus)是讽刺攻击的最合适体裁,古希腊诗人阿齐洛科斯(Archilochus,前680-前645)是短长格的创始人。吕坎贝(Lycambes)是聂奥布勒(Neobule)的父亲,他曾许诺把她嫁给阿齐洛科斯,后来毁约,传说吕坎贝因为受不了阿齐洛科斯一再写诗讽刺,上吊自杀。参考《帕拉丁选集》(Anthologia Palatina 7.69.3)。
[9] “巴提亚迪斯”(Battiades)意为“巴托斯的后代”,指卡利马科斯。
[10] “暗黑的细节”指晦涩生僻的典故,以卡利马科斯为代表的亚历山大诗派尤其强调学识对创作的重要性,所以喜欢曲折隐晦地用典。奥维德此诗也是这种风格。
[11] 夜神(Nox),古希腊罗马神话中最古老的神祇之一。
[12] 指命运三女神(Parcae)。
[13] 指复仇三女神(Eumenides)。
[14] 牧神(Fauni)、林神(Satyri)、家神(Lares)、河神(Flumina)、仙女(nymphae)与各位半神(semidei)都是古希腊罗马神话中的次等神。
[15] “帕西法厄女婿”指忒修斯,因为忒修斯曾娶过米诺斯和帕西法厄的女儿阿里阿德涅。关于“祷辞”,参考《哀歌集》第二部第383行的注释。