奧維德《黑海書簡》第3部第3首



Si vacat exiguum profugo dare tempus amico,
o sidus Fabiae, Maxime, gentis, ades,
dum tibi quae vidi refero, seu corporis umbra
seu veri species seu fuit ille sopor.
5 Nox erat et bifores intrabat luna fenestras,
mense fere medio quanta nitere solet.
Publica me requies curarum somnus habebat,
fusaque erant toto languida membra toro,
cum subito pennis agitatus inhorruit aer,
10 et gemuit parvo mota fenestra sono.
Territus in cubitum relevo mea membra sinistrum,
pulsus et e trepido pectore somnus abit.
Stabat Amor, vultu non quo prius esse solebat,
fulcra tenens laeva tristis acerna manu,
15 nec torquem collo, neque habens crinale capillo,
nec bene dispositas comptus, ut ante, comas.
Horrida pendebant molles super ora capilli,
et visa est oculis horrida penna meis,
qualis in aeriae tergo solet esse columbae,
20 tractatam multae quam tetigere manus.
Hunc simul agnovi, neque enim mihi notior alter,
talibus adfata est libera lingua sonis:
‘O puer, exilii decepto causa magistro,
quem fuit utilius non docuisse mihi,
25 huc quoque venisti, pax est ubi tempore nullo,
et coit adstrictis barbarus Hister aquis?
Quae tibi causa viae, nisi uti mala nostra videres?
Quae sunt, si nescis, invidiosa tibi.
Tu mihi dictasti iuvenalia carmina primus:
30 adposui senis te duce quinque pedes.
Nec me Maeonio consurgere carmine nec me
dicere magnorum passus es acta ducum.
Forsitan exiguas, aliquas tamen, arcus et ignes[1]
ingenii vires comminuere mei.
35 Namque ego dum canto tua regna tuaeque parentis,
in nullum mea mens grande vacavit opus.
Nec satis hoc fuerat: stulto[2] quoque carmine feci,
Artibus ut posses non rudis esse meis.
Pro quibus exilium misero est mihi reddita merces,
40 id quoque in extremis et sine pace locis.
At non Chionides Eumolpus in Orphea talis,
in Phryga nec Satyrum talis Olympus erat,
praemia nec Chiron ab Achille talia cepit,
Pythagoraeque ferunt non nocuisse Numam.
45 Nomina neu referam longum collecta per aevum,
discipulo perii solus ab ipse meo.
Dum damus arma tibi, dum te, lascive, docemus,
haec te discipulo dona magister habet.
Scis tamen et liquido iuratus dicere possis,
50 non me legitimos sollicitasse toros.
Scripsimus haec illis quarum nec vitta pudicos
contingit crines nec stola longa pedes.
Dic, precor, ecquando didicisti fallere nuptas,
et facere incertum per mea iussa genus?
55 An sit ab his omnis rigide submota libellis,
quam lex furtivos arcet habere viros?
Quid tamen hoc prodest, vetiti si lege severa
credor adulterii composuisse notas?
At tu, sic habeas ferientes cuncta sagittas,
60 sic numquam rapido lampades igne vacent,
sic regat imperium terrasque coerceat omnis
Caesar, ab Aenea est qui tibi fratre tuus[3],
effice sit nobis non inplacabilis ira,
meque loco plecti commodiore velit.’
65 Haec ego visus eram puero dixisse volucri,
hos visus nobis ille dedisse sonos:
‘Per mea tela, faces, et per mea tela, sagittas,
per matrem iuro Caesareumque caput ,
nil nisi concessum nos te didicisse magistro,
70 Artibus et nullum crimen inesse tuis.
Vtque hoc, sic utinam defendere cetera possem[4]!
Scis aliud, quod te laeserit, esse, magis.
Quidquid id est (neque enim debet dolor ipse referri,
nec potes a culpa dicere abesse tua)
75 tu licet erroris sub imagine crimen obumbres,
non gravior merito iudicis[5] ira fuit.
Vt tamen aspicerem consolarerque iacentem,
lapsa per inmensas est mea penna vias.
Haec loca tum primum vidi cum matre rogante
80 Phasias est telis fixa puella meis.
Quae nunc cur iterum post saecula longa revisam,
tu facis, o castris miles amice meis.
Pone metus igitur: mitescet Caesaris ira,
et veniet votis mollior aura tuis.
85 Neve moram timeas, tempus quod quaerimus instat,
cunctaque laetitiae plena triumphus habet.
Dum domus et nati, dum mater Liuia gaudet,
dum gaudes, patriae magne ducisque pater,
dum sibi gratatur populus totamque per Vrbem
90 omnis odoratis ignibus ara calet,
dum faciles aditus praebet venerabile templum[6],
sperandum est nostras posse valere preces.
Dixit et aut ille est tenues dilapsus in auras,
coeperunt sensus aut vigilare mei.
95 Si dubitem faveas quin his, o Maxime, dictis,
Memnonio cygnos esse colore putem.
Sed neque mutatur[7] nigra pice lacteus umor,
nec quod erat candens fit terebinthus ebur.
Conveniens animo genus est tibi; nobile namque
100 pectus et Herculeae simplicitatis habes.
Livor, iners vitium, mores non exit in altos,
utque latens ima vipera serpit humo.
Mens tua sublimis supra genus eminet ipsum ,
grandius ingenio nec tibi nomen inest.
105 Ergo alii noceant miseris optentque timeri,
tinctaque mordaci spicula felle gerant;
at tua supplicibus domus est adsueta iuvandis,
in quorum numero me, precor, esse velis.
[1] ignes=ignis
[2] stulto=stultus
[3] tuus=nepos
[4] possem=posses
[5] iudicis=vindicis
[6] templum=tempus=numen
[7] mutatur=fuscatur

(致馬克西姆斯)[1]
 
如果你可以為放逐的朋友抽一點閑暇,
馬克西姆斯,法比亞家族的光華,
請聽我講述看到的場景,無論它是幽靈、
真實形體的影像,還是一個夢。
5 當時是晚上,月光從兩扇窗扉間照進來,
帶着它中旬慣有的明亮與潔白。
我正在安眠——暫驅煩憂的通用藥方,
睏倦的肢體鋪展在整張床上[2]
突然,拍打的翅翼將空氣一陣攪動,
10 窗戶微振,發出輕輕的吱嘎聲。
我頓然受了驚嚇,用左臂撐起身體,
顫抖的胸膛立刻遁去了睡意。
丘比特站在那裡,全不似從前的表情,
手扶着楓木床柱,凄然發怔。
15 頸上沒戴金項圈,頭上沒戴別針,
頭髮凌亂,不像昔日的齊整。
柔軟的長髮披垂,遮住了憔悴的面容,
就連羽毛在我看來也亂蓬蓬,
正如飛鴿的背上也常常狼藉一片,
20 因為太多的手曾撫摸流連。
我一認出他(我最熟悉的還能有誰?),
就毫無顧忌地用這樣的話責備:
“小男孩,老師被放逐,就是受了你的騙,
我若不曾教過你,怎會這樣慘?
25 你竟也到了這裡,這個從沒有和平、
野蠻的希斯特都被封凍的絕境?
你此行為了什麼,難道來欣賞我的苦?
不知道因為它們你讓我厭惡?
是你最開始給我念出我少時的詩作,
30 是你慫恿我讓六五音步交錯。
你阻止我追求邁奧尼亞[3]史詩的蒼穹,
也不讓我稱頌偉大將領的戰功。
你的弓和愛火可能傷害了我的天賦,
或許它很有限,卻仍值得保護。
35 當我吟唱你和你母親的強大王國,
便再無餘力經營輝煌的巨作。
不止如此,我還用一首愚蠢的詩歌
教你《愛的藝術》,怕你太生澀。
結果我付出了慘痛的代價,不僅被放逐,
40 而且放逐到兵荒馬亂的絕域。
可是,歐摩爾波斯沒如此對待俄耳甫斯[4]
奧林珀斯沒如此對待瑪緒阿斯[5]
喀戎不曾遭阿喀琉斯如此的報答[6]
畢達哥拉斯也不曾傷於努瑪[7]
45 不用再列舉漫長歲月里的那些名字,
我是唯一被學生毀掉的老師。
頑徒,我給你提供武器,我教你技藝,
你就給老師獻上這樣的厚禮?
然而你知道,你也能對着良心發誓,
50 我從未破壞合法的婚姻關係。
這些詩的讀者不是用髮帶束住青絲、
用長裙遮蓋足背的貞潔女子。
說啊,我求你,我可曾唆使你欺騙人妻,
污染任何家族純潔的子嗣?
55 但凡法律禁止有私密關係的女人,
我的書不都已嚴令她們別靠近[8]
可這一切有何用,如果非認定我的詩
是誨淫之作,被嚴厲的法律禁止?
但我還是祝願你的箭能百發百中,
60 你的火炬也永遠烈焰熊熊,
祝願愷撒——你兄弟埃涅阿斯[9]的後裔——
統治帝國,控制所有的土地。
但你要讓他平息對我的怒氣,讓他
許我到一個更宜居的地方受罰。”
65 我恍惚記得對帶翅的男孩[10]說了這番話,
他好像用下面的言辭做了回答:
“我以自己的武器——火炬和箭矢的名義,
以母親和愷撒神性的名義發誓,
我從你這裡學到的一切都符合法律,
70 你的《藝術》里也沒有罪名的證據。
但願我也能這樣為你的其他事辯護!
你知道自己的災難另有緣故。
無論它是什麼——那痛苦永遠不應重述——
你都無法說,自己沒犯錯誤。
75 雖然你可以用錯誤的假象掩蓋罪名,
那位法官[11]的憤怒卻合理合情。
然而,為了見到你,為了在痛苦中安慰你,
我的翅膀飛越了無垠的土地。
我最初俯瞰這裡,是奉了母親之命,
80 用我的飛箭射中美狄亞的心。
許多世紀之後我重訪此地是為了你,
我的朋友,我陣營里的戰士。
所以,放下恐懼吧。愷撒的怒氣會消散,
溫和的好風會來,如你所願。
85 別害怕耽擱,我們期盼的時辰已近,
凱旋之日,一切都洋溢着歡欣。
當皇子和利維婭皇后,當愷撒自己——祖國
和傑出統帥的父親——熱烈慶賀,
當羅馬人民滿懷感激,每一處祭壇
90 都焚香致謝,京城繚繞着青煙,
當莊嚴的神殿向世界親切地敞開大門,
我們的禱告就有可能變成真。”
然後,或者是他逝入了縹緲的空中,
或者是我的意識恢復了清明。
95 馬克西姆斯,我若不信你認可這些話,
我就該相信黑天鵝[12]的傳說不假。
可是白色的奶變不成黑色的瀝青垢,
光潔的象牙也不會化作松節油。
你的出身與胸懷相稱,你高貴的心
100 擁有不遜於海格力斯的純真。
懦弱的妒忌無法侵襲卓越的品質,
如蝰蛇,只能在地面爬行藏匿。
你崇高的靈魂甚至超越了你的門第,
你的血統並不比天性更優異。
105 讓別人傷害不幸者,渴望世界怕自己,
揮舞他們浸了毒液的武器,
你的家族卻習慣幫助哀告的可憐人,
願你也把我視為其中的一份。


[1] 這首詩的核心信息並無新意,但表達方式在奧維德的放逐詩歌中獨一無二。Colakis(1987)指出,奧維德再次扮演了praeceptor amoris的角色,但這次不是愛情的導師,而是愛神的導師,以老師身份要求學生為改變自己的境遇而努力。Evans(1976)也認為,詩中丘比特的形象是放逐詩歌中一個熟悉主題的富於想象力的變奏。Froesch(1967)將這首詩稱為奧維德放逐詩歌中“最重要卻最被忽視的作品之一”。
[2] Green(2005)提醒我們,奧維德在這裡或許模仿了維吉爾的做法。在《埃涅阿斯紀》(Aeneid 3.147ff)中,埃涅阿斯也講述了月光下的一個夢,神告訴他必須更換居住地,而這恰好也是奧維德放逐期間的執念。
[3] 荷馬的故鄉。
[4] 歐摩爾波斯的老師是俄耳甫斯(一說穀神刻瑞斯)。
[5] 奧林珀斯(Olympus)是佛里吉亞的著名笛手,老師是瑪緒阿斯(Marsyas)。瑪緒阿斯因為傲慢地向阿波羅挑戰音樂技藝,比賽失敗後被阿波羅活活剝了皮。
[6] 半人馬喀戎(Chiron)是包括阿喀琉斯在內的眾多希臘英雄的老師。
[7] 傳說畢達哥拉斯是努瑪的老師,但西塞羅和李維等人都認為不可能,因為努瑪的生活時間約比畢達哥拉斯早一百年。
[8] 這一段文字重申了《哀歌集》第二部中的觀點。
[9] 因為丘比特和埃涅阿斯都是維納斯的兒子。
[10] 丘比特。
[11] 屋大維。
[12] 古代歐洲人從未見過黑天鵝,所以用黑天鵝比喻不可能的事。