奥维德《黑海书简》第3部第3首



Si vacat exiguum profugo dare tempus amico,
o sidus Fabiae, Maxime, gentis, ades,
dum tibi quae vidi refero, seu corporis umbra
seu veri species seu fuit ille sopor.
5 Nox erat et bifores intrabat luna fenestras,
mense fere medio quanta nitere solet.
Publica me requies curarum somnus habebat,
fusaque erant toto languida membra toro,
cum subito pennis agitatus inhorruit aer,
10 et gemuit parvo mota fenestra sono.
Territus in cubitum relevo mea membra sinistrum,
pulsus et e trepido pectore somnus abit.
Stabat Amor, vultu non quo prius esse solebat,
fulcra tenens laeva tristis acerna manu,
15 nec torquem collo, neque habens crinale capillo,
nec bene dispositas comptus, ut ante, comas.
Horrida pendebant molles super ora capilli,
et visa est oculis horrida penna meis,
qualis in aeriae tergo solet esse columbae,
20 tractatam multae quam tetigere manus.
Hunc simul agnovi, neque enim mihi notior alter,
talibus adfata est libera lingua sonis:
‘O puer, exilii decepto causa magistro,
quem fuit utilius non docuisse mihi,
25 huc quoque venisti, pax est ubi tempore nullo,
et coit adstrictis barbarus Hister aquis?
Quae tibi causa viae, nisi uti mala nostra videres?
Quae sunt, si nescis, invidiosa tibi.
Tu mihi dictasti iuvenalia carmina primus:
30 adposui senis te duce quinque pedes.
Nec me Maeonio consurgere carmine nec me
dicere magnorum passus es acta ducum.
Forsitan exiguas, aliquas tamen, arcus et ignes[1]
ingenii vires comminuere mei.
35 Namque ego dum canto tua regna tuaeque parentis,
in nullum mea mens grande vacavit opus.
Nec satis hoc fuerat: stulto[2] quoque carmine feci,
Artibus ut posses non rudis esse meis.
Pro quibus exilium misero est mihi reddita merces,
40 id quoque in extremis et sine pace locis.
At non Chionides Eumolpus in Orphea talis,
in Phryga nec Satyrum talis Olympus erat,
praemia nec Chiron ab Achille talia cepit,
Pythagoraeque ferunt non nocuisse Numam.
45 Nomina neu referam longum collecta per aevum,
discipulo perii solus ab ipse meo.
Dum damus arma tibi, dum te, lascive, docemus,
haec te discipulo dona magister habet.
Scis tamen et liquido iuratus dicere possis,
50 non me legitimos sollicitasse toros.
Scripsimus haec illis quarum nec vitta pudicos
contingit crines nec stola longa pedes.
Dic, precor, ecquando didicisti fallere nuptas,
et facere incertum per mea iussa genus?
55 An sit ab his omnis rigide submota libellis,
quam lex furtivos arcet habere viros?
Quid tamen hoc prodest, vetiti si lege severa
credor adulterii composuisse notas?
At tu, sic habeas ferientes cuncta sagittas,
60 sic numquam rapido lampades igne vacent,
sic regat imperium terrasque coerceat omnis
Caesar, ab Aenea est qui tibi fratre tuus[3],
effice sit nobis non inplacabilis ira,
meque loco plecti commodiore velit.’
65 Haec ego visus eram puero dixisse volucri,
hos visus nobis ille dedisse sonos:
‘Per mea tela, faces, et per mea tela, sagittas,
per matrem iuro Caesareumque caput ,
nil nisi concessum nos te didicisse magistro,
70 Artibus et nullum crimen inesse tuis.
Vtque hoc, sic utinam defendere cetera possem[4]!
Scis aliud, quod te laeserit, esse, magis.
Quidquid id est (neque enim debet dolor ipse referri,
nec potes a culpa dicere abesse tua)
75 tu licet erroris sub imagine crimen obumbres,
non gravior merito iudicis[5] ira fuit.
Vt tamen aspicerem consolarerque iacentem,
lapsa per inmensas est mea penna vias.
Haec loca tum primum vidi cum matre rogante
80 Phasias est telis fixa puella meis.
Quae nunc cur iterum post saecula longa revisam,
tu facis, o castris miles amice meis.
Pone metus igitur: mitescet Caesaris ira,
et veniet votis mollior aura tuis.
85 Neve moram timeas, tempus quod quaerimus instat,
cunctaque laetitiae plena triumphus habet.
Dum domus et nati, dum mater Liuia gaudet,
dum gaudes, patriae magne ducisque pater,
dum sibi gratatur populus totamque per Vrbem
90 omnis odoratis ignibus ara calet,
dum faciles aditus praebet venerabile templum[6],
sperandum est nostras posse valere preces.
Dixit et aut ille est tenues dilapsus in auras,
coeperunt sensus aut vigilare mei.
95 Si dubitem faveas quin his, o Maxime, dictis,
Memnonio cygnos esse colore putem.
Sed neque mutatur[7] nigra pice lacteus umor,
nec quod erat candens fit terebinthus ebur.
Conveniens animo genus est tibi; nobile namque
100 pectus et Herculeae simplicitatis habes.
Livor, iners vitium, mores non exit in altos,
utque latens ima vipera serpit humo.
Mens tua sublimis supra genus eminet ipsum ,
grandius ingenio nec tibi nomen inest.
105 Ergo alii noceant miseris optentque timeri,
tinctaque mordaci spicula felle gerant;
at tua supplicibus domus est adsueta iuvandis,
in quorum numero me, precor, esse velis.
[1] ignes=ignis
[2] stulto=stultus
[3] tuus=nepos
[4] possem=posses
[5] iudicis=vindicis
[6] templum=tempus=numen
[7] mutatur=fuscatur

(致马克西姆斯)[1]
 
如果你可以为放逐的朋友抽一点闲暇,
马克西姆斯,法比亚家族的光华,
请听我讲述看到的场景,无论它是幽灵、
真实形体的影像,还是一个梦。
5 当时是晚上,月光从两扇窗扉间照进来,
带着它中旬惯有的明亮与洁白。
我正在安眠——暂驱烦忧的通用药方,
困倦的肢体铺展在整张床上[2]
突然,拍打的翅翼将空气一阵搅动,
10 窗户微振,发出轻轻的吱嘎声。
我顿然受了惊吓,用左臂撑起身体,
颤抖的胸膛立刻遁去了睡意。
丘比特站在那里,全不似从前的表情,
手扶着枫木床柱,凄然发怔。
15 颈上没戴金项圈,头上没戴别针,
头发凌乱,不像昔日的齐整。
柔软的长发披垂,遮住了憔悴的面容,
就连羽毛在我看来也乱蓬蓬,
正如飞鸽的背上也常常狼藉一片,
20 因为太多的手曾抚摸流连。
我一认出他(我最熟悉的还能有谁?),
就毫无顾忌地用这样的话责备:
“小男孩,老师被放逐,就是受了你的骗,
我若不曾教过你,怎会这样惨?
25 你竟也到了这里,这个从没有和平、
野蛮的希斯特都被封冻的绝境?
你此行为了什么,难道来欣赏我的苦?
不知道因为它们你让我厌恶?
是你最开始给我念出我少时的诗作,
30 是你怂恿我让六五音步交错。
你阻止我追求迈奥尼亚[3]史诗的苍穹,
也不让我称颂伟大将领的战功。
你的弓和爱火可能伤害了我的天赋,
或许它很有限,却仍值得保护。
35 当我吟唱你和你母亲的强大王国,
便再无余力经营辉煌的巨作。
不止如此,我还用一首愚蠢的诗歌
教你《爱的艺术》,怕你太生涩。
结果我付出了惨痛的代价,不仅被放逐,
40 而且放逐到兵荒马乱的绝域。
可是,欧摩尔波斯没如此对待俄耳甫斯[4]
奥林珀斯没如此对待玛绪阿斯[5]
喀戎不曾遭阿喀琉斯如此的报答[6]
毕达哥拉斯也不曾伤于努玛[7]
45 不用再列举漫长岁月里的那些名字,
我是唯一被学生毁掉的老师。
顽徒,我给你提供武器,我教你技艺,
你就给老师献上这样的厚礼?
然而你知道,你也能对着良心发誓,
50 我从未破坏合法的婚姻关系。
这些诗的读者不是用发带束住青丝、
用长裙遮盖足背的贞洁女子。
说啊,我求你,我可曾唆使你欺骗人妻,
污染任何家族纯洁的子嗣?
55 但凡法律禁止有私密关系的女人,
我的书不都已严令她们别靠近[8]
可这一切有何用,如果非认定我的诗
是诲淫之作,被严厉的法律禁止?
但我还是祝愿你的箭能百发百中,
60 你的火炬也永远烈焰熊熊,
祝愿恺撒——你兄弟埃涅阿斯[9]的后裔——
统治帝国,控制所有的土地。
但你要让他平息对我的怒气,让他
许我到一个更宜居的地方受罚。”
65 我恍惚记得对带翅的男孩[10]说了这番话,
他好像用下面的言辞做了回答:
“我以自己的武器——火炬和箭矢的名义,
以母亲和恺撒神性的名义发誓,
我从你这里学到的一切都符合法律,
70 你的《艺术》里也没有罪名的证据。
但愿我也能这样为你的其他事辩护!
你知道自己的灾难另有缘故。
无论它是什么——那痛苦永远不应重述——
你都无法说,自己没犯错误。
75 虽然你可以用错误的假象掩盖罪名,
那位法官[11]的愤怒却合理合情。
然而,为了见到你,为了在痛苦中安慰你,
我的翅膀飞越了无垠的土地。
我最初俯瞰这里,是奉了母亲之命,
80 用我的飞箭射中美狄亚的心。
许多世纪之后我重访此地是为了你,
我的朋友,我阵营里的战士。
所以,放下恐惧吧。恺撒的怒气会消散,
温和的好风会来,如你所愿。
85 别害怕耽搁,我们期盼的时辰已近,
凯旋之日,一切都洋溢着欢欣。
当皇子和利维娅皇后,当恺撒自己——祖国
和杰出统帅的父亲——热烈庆贺,
当罗马人民满怀感激,每一处祭坛
90 都焚香致谢,京城缭绕着青烟,
当庄严的神殿向世界亲切地敞开大门,
我们的祷告就有可能变成真。”
然后,或者是他逝入了缥缈的空中,
或者是我的意识恢复了清明。
95 马克西姆斯,我若不信你认可这些话,
我就该相信黑天鹅[12]的传说不假。
可是白色的奶变不成黑色的沥青垢,
光洁的象牙也不会化作松节油。
你的出身与胸怀相称,你高贵的心
100 拥有不逊于海格力斯的纯真。
懦弱的妒忌无法侵袭卓越的品质,
如蝰蛇,只能在地面爬行藏匿。
你崇高的灵魂甚至超越了你的门第,
你的血统并不比天性更优异。
105 让别人伤害不幸者,渴望世界怕自己,
挥舞他们浸了毒液的武器,
你的家族却习惯帮助哀告的可怜人,
愿你也把我视为其中的一份。


[1] 这首诗的核心信息并无新意,但表达方式在奥维德的放逐诗歌中独一无二。Colakis(1987)指出,奥维德再次扮演了praeceptor amoris的角色,但这次不是爱情的导师,而是爱神的导师,以老师身份要求学生为改变自己的境遇而努力。Evans(1976)也认为,诗中丘比特的形象是放逐诗歌中一个熟悉主题的富于想象力的变奏。Froesch(1967)将这首诗称为奥维德放逐诗歌中“最重要却最被忽视的作品之一”。
[2] Green(2005)提醒我们,奥维德在这里或许模仿了维吉尔的做法。在《埃涅阿斯纪》(Aeneid 3.147ff)中,埃涅阿斯也讲述了月光下的一个梦,神告诉他必须更换居住地,而这恰好也是奥维德放逐期间的执念。
[3] 荷马的故乡。
[4] 欧摩尔波斯的老师是俄耳甫斯(一说谷神刻瑞斯)。
[5] 奥林珀斯(Olympus)是佛里吉亚的著名笛手,老师是玛绪阿斯(Marsyas)。玛绪阿斯因为傲慢地向阿波罗挑战音乐技艺,比赛失败后被阿波罗活活剥了皮。
[6] 半人马喀戎(Chiron)是包括阿喀琉斯在内的众多希腊英雄的老师。
[7] 传说毕达哥拉斯是努玛的老师,但西塞罗和李维等人都认为不可能,因为努玛的生活时间约比毕达哥拉斯早一百年。
[8] 这一段文字重申了《哀歌集》第二部中的观点。
[9] 因为丘比特和埃涅阿斯都是维纳斯的儿子。
[10] 丘比特。
[11] 屋大维。
[12] 古代欧洲人从未见过黑天鹅,所以用黑天鹅比喻不可能的事。