Aequor Iasonio pulsatum remige primum,
quaeque nec hoste fero nec nive, terra, cares,
ecquod erit tempus quo vos ego Naso relinquam
in minus hostili iussus abesse loco?
5 An mihi barbaria vivendum semper in ista,
inque Tomitana condar oportet humo?
Pace tua, si pax ulla est tua, Pontica tellus,
finitimus rapido quam terit hostis equo,
pace tua dixisse uelim: ‘Tu pessima duro
10 pars es in exilio, tu mala nostra gravas.
Tu neque ver sentis cinctum florente corona,
tu neque messorum corpora nuda vides,
nec tibi pampineas autumnus porrigit uvas:
cuncta sed inmodicum tempora frigus habent[1].
15 Tu glacie freta vincta tenes[2], et in aequore piscis
inclusus tecta saepe natavit aqua.
Nec tibi sunt fontes, laticis nisi paene marini,
qui potus dubium sistat alatne sitim.
Rara, neque haec felix, in apertis eminet arvis
20 arbor et in terra est altera forma maris.
Non avis obloquitur, nisi silvis si qua remota [3]
aequoreas rauco gutture potat aquas.
Tristia per vacuos horrent absinthia campos,
conveniensque suo messis amara loco.
25 Adde metus et quod murus pulsatur ab hoste,
tinctaque mortifera tabe sagitta madet,
quod procul haec regio est et ab omni devia cursu,
nec pede quo quisquam nec rate tutus eat.
Non igitur mirum finem quaerentibus horum
30 altera si nobis usque rogatur humus.
Te magis est mirum non hoc evincere, coniunx,
inque meis lacrimas posse tenere malis.
Quid facias quaeris? Quaeras hoc scilicet ipsum,
invenies, vere si reperire voles.
35 Velle parum est: cupias, ut re potiaris, oportet,
et faciat somnos haec tibi cura breves.
Velle reor multos: quis enim mihi tam sit iniquus,
optet ut exilium pace carere meum?
Pectore te toto cunctisque incumbere nervis
40 et niti pro me nocte dieque decet.
Vtque iuvent alii, tu debes vincere amicos,
uxor et ad partis prima venire tuas.
Magna tibi inposita est nostris persona libellis:
coniugis exemplum diceris esse bonae.
45 Hanc cave degeneres, ut sint praeconia nostra
vera; vide Famae quod tuearis opus.
Vt nihil ipse querar, tacito me Fama queretur.
Quae debet, fuerit ni tibi cura mei.
Exposuit memet populo Fortuna videndum,
50 et plus notitiae, quam fuit ante, dedit.
Notior est factus Capaneus a fulminis ictu:
notus humo mersis Amphiaraus equis.
Si minus errasset, notus minus esset Vlixes:
magna Philoctetae vulnere fama suo est.
55 Si locus est aliquis tanta inter nomina parvis,
nos quoque conspicuos nostra ruina facit.
Nec te nesciri patitur mea pagina, qua non
inferius Coa Bittide nomen habes.
Quicquid ages igitur, scena spectabere magna,
60 et pia non paucis[4] testibus uxor eris.
Crede mihi, quotiens laudaris carmine nostro,
qui legit has laudes, an mereare rogat.
Vtque favere reor plures virtutibus istis,
sic tua non paucae carpere facta volent.
65 Quarum tu praesta ne livor dicere possit
‘Haec est pro miseri lenta salute viri.’
Cumque ego deficiam nec possim ducere currum,
fac tu sustineas debile sola iugum.
Ad medicum specto venis fugientibus aeger:
70 ultima pars animae dum mihi restat, ades;
quodque ego praestarem, si te magis ipse valerem,
id mihi, cum valeas fortius ipsa, refer.
Exigit hoc socialis amor foedusque maritum:
Moribus hoc, coniunx, exigis ipsa tuis.
75 Hoc domui debes de qua censeris, ut illam
non magis officiis quam probitate colas.
Cuncta licet facias, nisi eris laudabilis uxor,
non poterit credi Marcia culta tibi.
Nec sumus indigni nec, si vis vera fateri,
80 debetur meritis gratia nulla meis.
Redditur illa quidem grandi cum fenore nobis,
nec te, si cupiat, laedere rumor habet.
sed tamen hoc factis adiunge prioribus unum,
pro nostris ut sis ambitiosa malis.
85 Vt minus infesta iaceam regione labora,
clauda nec officii pars erit ulla tui.
Magna peto, sed non tamen invidiosa roganti:
utque ea non teneas, tuta repulsa tua est.
Nec mihi suscense[5], totiens si carmine nostro,
90 quod facis ut facias, teque imitere, rogo.
Fortibus adsuevit tubicen prodesse, suoque
dux bene pugnantis incitat ore viros.
Nota tua est probitas testataque tempus in omne;
sit virtus etiam non probitate minor.
95 Nec tibi Amazonia est pro me sumenda securis,
aut excisa levi pelta gerenda manu.
Numen adorandum est, non ut mihi fiat amicum,
sed sit ut iratum quam fuit ante minus.
Gratia si nulla est, lacrimae tibi gratia fient.
100 Hac potes aut nulla parte movere deos.
Quae tibi ne desint, bene per mala nostra cavetur:
meque viro flendi copia dives adest;
utque meae res sunt, omni, puto, tempore flebis.
Has fortuna tibi nostra ministrat[6] opes.
105 Si mea mors redimenda tua, quod abominor, esset,
Admeti coniunx quam sequereris erat.
Aemula Penelopes fieres, si fraude pudica
instantis velles fallere nupta procos.
Si comes extincti manes sequerere mariti,
110 esset dux facti Laudamia tui.
Iphias ante oculos tibi erat ponenda volenti
corpus in accensos mittere forte rogos.
Morte nihil opus est, nihil Icariotide tela.
Caesaris est coniunx ore precanda tuo,
115 quae praestat virtute sua, ne prisca vetustas
laude pudicitiae saecula nostra premat:
quae Veneris formam, mores Iunonis habendo
sola est caelesti digna reperta toro.
Quid trepidas et adire times? Non inpia Progne
120 filiave Aeetae voce movenda tua est,
nec nurus Aegypti, nec saeva Agamemnonis uxor,
Scyllaque quae Siculas inguine terret aquas,
Telegoniue parens vertendis nata figuris ,
nexaque nodosas angue Medusa comas,
125 femina sed princeps, in qua Fortuna videre
se probat et caecae crimina falsa tulit:
qua nihil in terris ad finem solis ab ortu
clarius excepto Caesare mundus habet.
Eligito tempus captatum saepe rogandi,
130 exeat adversa ne tua navis aqua.
Non semper sacras reddunt oracula sortis,
ipsaque non omni tempore fana patent.
Cum status Vrbis erit qualem nunc auguror esse,
et nullus populi contrahet ora dolor,
135 cum domus Augusti Capitoli more colenda,
laeta, quod est et sit, plenaque pacis erit,
tum tibi di faciant adeundi copia fiat,
profectura aliquid tum tua verba putes.
Si quid aget maius, differ tua coepta caveque
140 spem festinando praecipitare meam.
Nec rursus iubeo dum sit vacuissima quaeras:
corporis ad curam vix vacat illa sui.
Omnia curia cum patribus fuerit stipata verendis,
per rerum turbam tu quoque oportet eas.
145 Cum tibi contigerit vultum Iunonis adire,
fac sis personae quam tueare memor.
Nec factum defende meum: mala causa silenda est.
Nil nisi sollicitae sint tua verba preces.
Tum lacrimis demenda mora est submissaque terra[7]
150 ad non mortalis brachia tende pedes.
Tum pete nil aliud saevo nisi ab hoste recedam
hostem Fortunam sit satis esse mihi.
Plura quidem subeunt, sed sunt turbata[8] timore;
haec quoque vix poteris voce tremente loqui.
155 Suspicor hoc damno fore non tibi: sentiet illa
te maiestatem pertimuisse suam.
Nec tua si fletu scindentur uerba, nocebit:
interdum lacrimae pondera vocis habent.
Lux etiam coeptis facito bona talibus adsit
160 horaque conveniens auspiciumque favens,
sed prius inposito sanctis altaribus igni
tura fer ad magnos vinaque pura deos,
e quibus ante omnes Augustum numen adora
progeniemque piam participemque tori.
165 Sint utinam mites solito tibi more tuasque
non duris lacrimas vultibus aspiciant.
[1] habent=habet
[2] tenes=vides
[3] remota=remotis
[4] paucis=parvis
[5] suscense=succense
[6] ministrat=ministret
[7] terra=terrae
[8] sunt turbata=conturbata
(致妻子)[1]
你們,伊阿宋的船槳最先劃破的海波,
永遠被悍敵和冰雪糾纏的荒國[2],
我納索究竟有沒有一天能離開這裡,
遷往一處稍享和平的土地?
5 還是我註定在這樣的蠻域終此一生,
只該在托密斯的原野葬入孤墳?
無意擾你的和平,若你有任何和平[3],
龐圖斯,鄰敵快馬蹂躪的邊境,
我想對你說,你是我痛苦的放逐時光
10 最悲慘的部分,你就是雪上的霜。
你從來感覺不到花環簇擁的春日,
也從未見過收割者赤裸的身體,
秋天從未獻給你綴滿葡萄的枝條,
所有的季節都難逃嚴寒的魔爪。
15 你常用堅冰禁錮大海,魚在波浪里
游泳,頭頂的厚蓋卻如囚室。
你沒有泉眼,除非湧出鹹水的也算,
喝它是澆滅渴意,還是點燃?
曠野上難得升起一棵樹,也沒有花果,
20 陸地不過是大海換了顏色。
聽不到鳥鳴,只在遙遠的森林裡才有,
但它們喝鹹水,絕無悅耳的歌喉。
空蕩的平原上,陰鬱的苦艾密如毫刺,
唯有這苦味的植物適合這土地。
25 再加上恐懼,敵軍時常攻擊城樓,
浸毒的箭矢散發死亡的腐臭,
這片區域也遠離所有的交通要道,
步行或乘船都無法安全逃掉[4]。
所以不奇怪,我總想這一切早日終止,
30 總在祈求為我換一處放逐地。
奇怪的是你竟然沒做成此事,我的妻,
知道我的苦,竟還能忍住淚滴。
你該如何做?問你自己吧,你會找到
答案,只要你真的願意知道[5]。
35 有意願還不夠,要有實現目標的渴念,
孜孜以求,你便不可能安眠。
許多人都該有意願:誰會如此仇恨我,
希望我不僅被放逐,還要遭兵火?
你應當投入全部的心神、所有的力量,
40 日以繼夜為我的命運奔忙。
為贏得別人的幫助,你應該打動朋友,
我的妻,履行義務要在最前頭。
我在詩集里賦予你一個偉大的角色,
你被稱為所有好妻子的楷模。
45 別愧對這個名號,別讓我自信的宣告
落了空,千萬把名聲的作品守護好。
雖然我不抱怨,但我沉默時名聲會抱怨[6],
這理所當然,若你對我太冷淡。
時運女神已將我掛好,向世人展覽,
50 我吸引的目光甚至超過了從前。
卡帕紐斯[7]被雷霆擊中,名聲反更盛,
安菲阿剌俄斯乘戰車陷沒才聞名[8];
不漂泊那麼久,尤利西斯怎盡人皆知?
傷口讓菲羅克忒特斯[9]之名傳世。
55 倘若這些英傑中也有卑微者的席位,
我的不幸也給我增添了光輝。
我的詩頁不許你在世間隱淪,昔日
科斯島的碧提絲[10]聲名也未必如你。
所以你一舉一動都是在巨大的舞台上,
60 許多觀眾將見證你忠誠的形象。
相信我,每當讀到我詩里的那些讚美,
人們都會問,你是否當之無愧?
我想,正如許多人認可你的美德,
不少女性也會尋理由指責。
65 你要確保她們的嫉妒無法挑剔你:
“她對丈夫的境遇太不在意!”
既然我已經衰弱,再無力拉動馬車,
你就應獨自撐起鬆弛的軛。
我望着醫生,病勢已沉,脈搏漸微弱,
70 趁我還有一絲活氣,照料我,
我能給你的幫助——若我的身體比你強——
請你給我,既然你現在更健康。
這是連理之愛與婚姻之約的條款,
也是你,我的賢妻,自己的心愿。
75 這也是給你榮耀的家族所要求,為了你
用德行而非義務將它護持。
你什麼都可做,但除非你的淑德堪誇,
人們便不信,你崇拜瑪爾奇婭[11]。
我的行為也無虧,你若肯說出真相,
80 我的付出的確應獲得報償。
當然,你給了我報償,甚至有高額的利息,
流言即使有心,也無法傷到你。
但請給你以前做的事添上這一件:
為改變我的厄運遊說、進言。
85 儘力讓我轉移到一個稍安寧的角落,
你的忠誠就不再有任何欠缺。
我求的是大事,但說情者不會招來憎厭,
即使達不到目的,失敗也安全。
別沖我發火,如果我在詩里一次又一次
90 求你做已在做的事,模仿你自己。
號角手經常也能為勇者助陣,將軍
親自吶喊,也鼓舞善戰的士兵。
你的正直已載入文字,將流傳萬世;
讓你的勇敢也不遜於正直。
95 你無需拿起亞馬遜的戰斧,為我辯白,
無需用縴手握住新月形的盾牌,
你哀求那位神就成,不求他對我溫和,
只求他別再像原來那樣恨我。
若你沒有影響力,眼淚就是影響力,
100 它不能,便無計可能,打動神祇。
你不會缺這種武器,我的不幸能製造,
為丈夫哭泣,你的庫存絕不少;
既然我處境悲慘,你的淚便無中斷,
我的命運就是你的軍需官。
105 倘若我的命能用你的命贖回(天禁止!),
你模仿的就是阿德墨托斯的妻[12];
你當與珀涅羅珀媲美,倘若你打算
用貞潔的詭計擺脫求婚者的糾纏;
倘若你願意跟隨死去的丈夫去冥府,
110 拉俄達彌婭就是你的先驅;
厄瓦德涅的形象該放你眼前,若你想
將你的活軀置於燃燒的柴堆上[13]。
但你不用死,不用珀涅羅珀的紗線,
你只需親口向愷撒的妻子求援,
115 她的美德確保了我們時代的純潔
不會被任何古代的世界超過;
她有維納斯的美貌,朱諾的品格,天底下
配與愷撒同享聖床的只有她[14]。
你為何害怕靠近她?既不是普洛克涅[15],
120 也不是美狄亞,等待你的勸說。
她不是埃及王的兒媳,或阿伽門農的惡妻[16],
或者斯庫拉,西西里海域的妖異[17],
或者喀耳刻,生來能讓人形幻化[18],
或者用毒蛇盤繞頭髮的梅杜薩,
125 而是最傑出的女人,她證明時運女神
也能看見,誤擔了眼盲的罪名。
除了愷撒,整個世界,從最東到最西,
沒有誰的光芒能與她相比。
選擇好祈求的時機(你經常都在等待)[19],
130 別讓船一離港就逆着潮水。
神諭並非永遠都提供天啟的答案,
神祠並非隨時都接受進獻。
當羅馬的狀況與我現在猜測的相仿,
沒有痛苦緊鎖人們的臉龐,
135 當奧古斯都的庭戶——民眾心中的神殿——
洋溢着(願永遠如此)快樂與平安,
願眾神在那時賜給你一個覲見的機會,
那時你會信,你的話不是白費。
如果她正忙大事,你就應推遲,別因
140 急於求成破壞了我的前程。
但我也並非讓你等到她完全空閑,
她太忙,幾乎沒有打扮的時間。
即使元老院擠滿了威嚴的議員,你也應
穿過商討各種事情的人群。
145 輪到你直接面對朱諾的時候,牢記
你應該扮演的角色,不要偏離。
別辯護我的行為,忌諱的話題不可碰,
哀切的請求就是唯一的內容。
打開淚水的閘門,失魂地癱倒在地,
150 向那雙天神的足伸出手臂。
然後只求她讓我遠離殘忍的蠻夷,
讓我只忍受時運這一位仇敵。
我還想到許多,卻亂作一團,我害怕,
就這些你顫抖的聲音都難以表達。
155 我猜這麼做不會傷害你,她會感覺
在她的威儀下,你如何謙恭畏怯。
如果你的話被啜泣打斷,那也無妨,
眼淚經常有與話語相當的分量。
願你的行動碰上一個幸運的日子、
160 合適的時辰,兆象也大吉大利。
但出門之前,先在神聖的祭壇上點燃
乳香,向偉大的諸神酹酒祈願。
在所有的神里,首先應敬拜奧古斯都,
還有他孝順的子嗣和忠誠的伴侶。
165 但願他們如平素一樣仁慈地待你,
表情和藹地看着你為我哭泣。
[1] 這首詩不僅是奧維德寫給妻子的最長的書信體詩歌,也是《黑海書簡》前三部最長的作品,因而值得關注。而且,這也是他給妻子的多首詩作中語氣最為嚴厲的一首,反映了他在希望反覆受挫之後對她的強烈不滿(儘管詩中仍有不少表面的讚美之詞)。另外,Colakis(1987) 注意到,奧維德有意戲仿了自己的早年詩歌,假裝扮演情愛導師(praeceptor amoris)的角色,他給妻子提的如何向皇后說情的建議幾乎是他年輕時教人如何勾引女人的那些竅門的翻版。這就不得不讓我們重新審視他的動機。所以不排除他對妻子的嚴責其實曲折表達了他對屋大維和皇室成員鐵石心腸的憤懣。
[2] 指黑海沿岸地區。
[3] 這裡奧維德用拉丁語慣用語pace tua玩了一個雙關,整個短語的通常意思是“無意冒犯你”,但字面意思是“你的和平”。奧維德感慨:龐圖斯,你哪有什麼和平?
[4] 奧維德列舉的托密斯的種種缺點,前面的詩集都有涉及。
[5] 這裡的指責已經非常嚴厲了。
[6] 然而奧維德的確在抱怨。
[7] 參考《哀歌集》第四部第三首第64行的注釋。
[8] 安菲阿剌俄斯(Amphiaraus)是七將攻忒拜中的一位將領,他是先知,預見到自己的死亡,但被妻子逼迫,只好參戰。最後他的戰車被開裂的大地吞沒。
[9] 參考《哀歌集》第五部第一首第62行的注釋。
[10] 參考《哀歌集》第一部第六首第2行的注釋。碧提絲以風流聞名,奧維德用她作比,難道是戲謔?
[11] 梅薩里努斯的妻子。
[12] 指阿爾刻提斯,參考《哀歌集》第二部第404行的注釋。
[13] 四個例子中有三個都是妻子為丈夫而死或與丈夫同死,無疑體現了男權中心,這樣的“典範”難免讓現代讀者不寒而慄。
[14] 利維婭的“美德”,羅馬人最熟悉不過。說一位七十一歲的老婦人有“維納斯的美貌”,只能引發訕笑。至於“朱諾的品格”,朱諾以妒忌聞名。Davisson(1984)注意到,奧維德這裡對利維婭的描寫可能暗藏顛覆性因素。朱諾在整個奧古斯都時期的詩歌中形象都比較負面,嫉妒心強,性格殘忍。此外,奧維德雖然一再稱讚利維婭,卻將她與神話中七位可怕的女人並列。
[15] 參考《哀歌集》第二部第390行的注釋。
[16] “埃及王的兒媳”指達那俄斯的女兒們,她們與自己的堂兄結婚,在新婚之夜,奉父親之命殺死了新郎,只有一位女兒將新郎放走。“阿伽門農的惡妻”指克呂泰墨斯特拉,參考《哀歌集》第二部第395行的注釋。
[17] 斯庫拉是西西里海域的六頭長頸食人女妖。
[18] 老太陽神赫利俄斯的女兒,曾將尤利西斯的同伴變成豬。
[19] 和《愛的藝術》(Ars Amatoria 1.399-404)給出的建議一樣,這裡奧維德也提出要選擇恰當的時機。