Aequor Iasonio pulsatum remige primum,
quaeque nec hoste fero nec nive, terra, cares,
ecquod erit tempus quo vos ego Naso relinquam
in minus hostili iussus abesse loco?
5 An mihi barbaria vivendum semper in ista,
inque Tomitana condar oportet humo?
Pace tua, si pax ulla est tua, Pontica tellus,
finitimus rapido quam terit hostis equo,
pace tua dixisse uelim: ‘Tu pessima duro
10 pars es in exilio, tu mala nostra gravas.
Tu neque ver sentis cinctum florente corona,
tu neque messorum corpora nuda vides,
nec tibi pampineas autumnus porrigit uvas:
cuncta sed inmodicum tempora frigus habent[1].
15 Tu glacie freta vincta tenes[2], et in aequore piscis
inclusus tecta saepe natavit aqua.
Nec tibi sunt fontes, laticis nisi paene marini,
qui potus dubium sistat alatne sitim.
Rara, neque haec felix, in apertis eminet arvis
20 arbor et in terra est altera forma maris.
Non avis obloquitur, nisi silvis si qua remota [3]
aequoreas rauco gutture potat aquas.
Tristia per vacuos horrent absinthia campos,
conveniensque suo messis amara loco.
25 Adde metus et quod murus pulsatur ab hoste,
tinctaque mortifera tabe sagitta madet,
quod procul haec regio est et ab omni devia cursu,
nec pede quo quisquam nec rate tutus eat.
Non igitur mirum finem quaerentibus horum
30 altera si nobis usque rogatur humus.
Te magis est mirum non hoc evincere, coniunx,
inque meis lacrimas posse tenere malis.
Quid facias quaeris? Quaeras hoc scilicet ipsum,
invenies, vere si reperire voles.
35 Velle parum est: cupias, ut re potiaris, oportet,
et faciat somnos haec tibi cura breves.
Velle reor multos: quis enim mihi tam sit iniquus,
optet ut exilium pace carere meum?
Pectore te toto cunctisque incumbere nervis
40 et niti pro me nocte dieque decet.
Vtque iuvent alii, tu debes vincere amicos,
uxor et ad partis prima venire tuas.
Magna tibi inposita est nostris persona libellis:
coniugis exemplum diceris esse bonae.
45 Hanc cave degeneres, ut sint praeconia nostra
vera; vide Famae quod tuearis opus.
Vt nihil ipse querar, tacito me Fama queretur.
Quae debet, fuerit ni tibi cura mei.
Exposuit memet populo Fortuna videndum,
50 et plus notitiae, quam fuit ante, dedit.
Notior est factus Capaneus a fulminis ictu:
notus humo mersis Amphiaraus equis.
Si minus errasset, notus minus esset Vlixes:
magna Philoctetae vulnere fama suo est.
55 Si locus est aliquis tanta inter nomina parvis,
nos quoque conspicuos nostra ruina facit.
Nec te nesciri patitur mea pagina, qua non
inferius Coa Bittide nomen habes.
Quicquid ages igitur, scena spectabere magna,
60 et pia non paucis[4] testibus uxor eris.
Crede mihi, quotiens laudaris carmine nostro,
qui legit has laudes, an mereare rogat.
Vtque favere reor plures virtutibus istis,
sic tua non paucae carpere facta volent.
65 Quarum tu praesta ne livor dicere possit
‘Haec est pro miseri lenta salute viri.’
Cumque ego deficiam nec possim ducere currum,
fac tu sustineas debile sola iugum.
Ad medicum specto venis fugientibus aeger:
70 ultima pars animae dum mihi restat, ades;
quodque ego praestarem, si te magis ipse valerem,
id mihi, cum valeas fortius ipsa, refer.
Exigit hoc socialis amor foedusque maritum:
Moribus hoc, coniunx, exigis ipsa tuis.
75 Hoc domui debes de qua censeris, ut illam
non magis officiis quam probitate colas.
Cuncta licet facias, nisi eris laudabilis uxor,
non poterit credi Marcia culta tibi.
Nec sumus indigni nec, si vis vera fateri,
80 debetur meritis gratia nulla meis.
Redditur illa quidem grandi cum fenore nobis,
nec te, si cupiat, laedere rumor habet.
sed tamen hoc factis adiunge prioribus unum,
pro nostris ut sis ambitiosa malis.
85 Vt minus infesta iaceam regione labora,
clauda nec officii pars erit ulla tui.
Magna peto, sed non tamen invidiosa roganti:
utque ea non teneas, tuta repulsa tua est.
Nec mihi suscense[5], totiens si carmine nostro,
90 quod facis ut facias, teque imitere, rogo.
Fortibus adsuevit tubicen prodesse, suoque
dux bene pugnantis incitat ore viros.
Nota tua est probitas testataque tempus in omne;
sit virtus etiam non probitate minor.
95 Nec tibi Amazonia est pro me sumenda securis,
aut excisa levi pelta gerenda manu.
Numen adorandum est, non ut mihi fiat amicum,
sed sit ut iratum quam fuit ante minus.
Gratia si nulla est, lacrimae tibi gratia fient.
100 Hac potes aut nulla parte movere deos.
Quae tibi ne desint, bene per mala nostra cavetur:
meque viro flendi copia dives adest;
utque meae res sunt, omni, puto, tempore flebis.
Has fortuna tibi nostra ministrat[6] opes.
105 Si mea mors redimenda tua, quod abominor, esset,
Admeti coniunx quam sequereris erat.
Aemula Penelopes fieres, si fraude pudica
instantis velles fallere nupta procos.
Si comes extincti manes sequerere mariti,
110 esset dux facti Laudamia tui.
Iphias ante oculos tibi erat ponenda volenti
corpus in accensos mittere forte rogos.
Morte nihil opus est, nihil Icariotide tela.
Caesaris est coniunx ore precanda tuo,
115 quae praestat virtute sua, ne prisca vetustas
laude pudicitiae saecula nostra premat:
quae Veneris formam, mores Iunonis habendo
sola est caelesti digna reperta toro.
Quid trepidas et adire times? Non inpia Progne
120 filiave Aeetae voce movenda tua est,
nec nurus Aegypti, nec saeva Agamemnonis uxor,
Scyllaque quae Siculas inguine terret aquas,
Telegoniue parens vertendis nata figuris ,
nexaque nodosas angue Medusa comas,
125 femina sed princeps, in qua Fortuna videre
se probat et caecae crimina falsa tulit:
qua nihil in terris ad finem solis ab ortu
clarius excepto Caesare mundus habet.
Eligito tempus captatum saepe rogandi,
130 exeat adversa ne tua navis aqua.
Non semper sacras reddunt oracula sortis,
ipsaque non omni tempore fana patent.
Cum status Vrbis erit qualem nunc auguror esse,
et nullus populi contrahet ora dolor,
135 cum domus Augusti Capitoli more colenda,
laeta, quod est et sit, plenaque pacis erit,
tum tibi di faciant adeundi copia fiat,
profectura aliquid tum tua verba putes.
Si quid aget maius, differ tua coepta caveque
140 spem festinando praecipitare meam.
Nec rursus iubeo dum sit vacuissima quaeras:
corporis ad curam vix vacat illa sui.
Omnia curia cum patribus fuerit stipata verendis,
per rerum turbam tu quoque oportet eas.
145 Cum tibi contigerit vultum Iunonis adire,
fac sis personae quam tueare memor.
Nec factum defende meum: mala causa silenda est.
Nil nisi sollicitae sint tua verba preces.
Tum lacrimis demenda mora est submissaque terra[7]
150 ad non mortalis brachia tende pedes.
Tum pete nil aliud saevo nisi ab hoste recedam
hostem Fortunam sit satis esse mihi.
Plura quidem subeunt, sed sunt turbata[8] timore;
haec quoque vix poteris voce tremente loqui.
155 Suspicor hoc damno fore non tibi: sentiet illa
te maiestatem pertimuisse suam.
Nec tua si fletu scindentur uerba, nocebit:
interdum lacrimae pondera vocis habent.
Lux etiam coeptis facito bona talibus adsit
160 horaque conveniens auspiciumque favens,
sed prius inposito sanctis altaribus igni
tura fer ad magnos vinaque pura deos,
e quibus ante omnes Augustum numen adora
progeniemque piam participemque tori.
165 Sint utinam mites solito tibi more tuasque
non duris lacrimas vultibus aspiciant.
[1] habent=habet
[2] tenes=vides
[3] remota=remotis
[4] paucis=parvis
[5] suscense=succense
[6] ministrat=ministret
[7] terra=terrae
[8] sunt turbata=conturbata
(致妻子)[1]
你们,伊阿宋的船桨最先划破的海波,
永远被悍敌和冰雪纠缠的荒国[2],
我纳索究竟有没有一天能离开这里,
迁往一处稍享和平的土地?
5 还是我注定在这样的蛮域终此一生,
只该在托密斯的原野葬入孤坟?
无意扰你的和平,若你有任何和平[3],
庞图斯,邻敌快马蹂躏的边境,
我想对你说,你是我痛苦的放逐时光
10 最悲惨的部分,你就是雪上的霜。
你从来感觉不到花环簇拥的春日,
也从未见过收割者赤裸的身体,
秋天从未献给你缀满葡萄的枝条,
所有的季节都难逃严寒的魔爪。
15 你常用坚冰禁锢大海,鱼在波浪里
游泳,头顶的厚盖却如囚室。
你没有泉眼,除非涌出咸水的也算,
喝它是浇灭渴意,还是点燃?
旷野上难得升起一棵树,也没有花果,
20 陆地不过是大海换了颜色。
听不到鸟鸣,只在遥远的森林里才有,
但它们喝咸水,绝无悦耳的歌喉。
空荡的平原上,阴郁的苦艾密如毫刺,
唯有这苦味的植物适合这土地。
25 再加上恐惧,敌军时常攻击城楼,
浸毒的箭矢散发死亡的腐臭,
这片区域也远离所有的交通要道,
步行或乘船都无法安全逃掉[4]。
所以不奇怪,我总想这一切早日终止,
30 总在祈求为我换一处放逐地。
奇怪的是你竟然没做成此事,我的妻,
知道我的苦,竟还能忍住泪滴。
你该如何做?问你自己吧,你会找到
答案,只要你真的愿意知道[5]。
35 有意愿还不够,要有实现目标的渴念,
孜孜以求,你便不可能安眠。
许多人都该有意愿:谁会如此仇恨我,
希望我不仅被放逐,还要遭兵火?
你应当投入全部的心神、所有的力量,
40 日以继夜为我的命运奔忙。
为赢得别人的帮助,你应该打动朋友,
我的妻,履行义务要在最前头。
我在诗集里赋予你一个伟大的角色,
你被称为所有好妻子的楷模。
45 别愧对这个名号,别让我自信的宣告
落了空,千万把名声的作品守护好。
虽然我不抱怨,但我沉默时名声会抱怨[6],
这理所当然,若你对我太冷淡。
时运女神已将我挂好,向世人展览,
50 我吸引的目光甚至超过了从前。
卡帕纽斯[7]被雷霆击中,名声反更盛,
安菲阿剌俄斯乘战车陷没才闻名[8];
不漂泊那么久,尤利西斯怎尽人皆知?
伤口让菲罗克忒特斯[9]之名传世。
55 倘若这些英杰中也有卑微者的席位,
我的不幸也给我增添了光辉。
我的诗页不许你在世间隐沦,昔日
科斯岛的碧提丝[10]声名也未必如你。
所以你一举一动都是在巨大的舞台上,
60 许多观众将见证你忠诚的形象。
相信我,每当读到我诗里的那些赞美,
人们都会问,你是否当之无愧?
我想,正如许多人认可你的美德,
不少女性也会寻理由指责。
65 你要确保她们的嫉妒无法挑剔你:
“她对丈夫的境遇太不在意!”
既然我已经衰弱,再无力拉动马车,
你就应独自撑起松弛的轭。
我望着医生,病势已沉,脉搏渐微弱,
70 趁我还有一丝活气,照料我,
我能给你的帮助——若我的身体比你强——
请你给我,既然你现在更健康。
这是连理之爱与婚姻之约的条款,
也是你,我的贤妻,自己的心愿。
75 这也是给你荣耀的家族所要求,为了你
用德行而非义务将它护持。
你什么都可做,但除非你的淑德堪夸,
人们便不信,你崇拜玛尔奇娅[11]。
我的行为也无亏,你若肯说出真相,
80 我的付出的确应获得报偿。
当然,你给了我报偿,甚至有高额的利息,
流言即使有心,也无法伤到你。
但请给你以前做的事添上这一件:
为改变我的厄运游说、进言。
85 尽力让我转移到一个稍安宁的角落,
你的忠诚就不再有任何欠缺。
我求的是大事,但说情者不会招来憎厌,
即使达不到目的,失败也安全。
别冲我发火,如果我在诗里一次又一次
90 求你做已在做的事,模仿你自己。
号角手经常也能为勇者助阵,将军
亲自呐喊,也鼓舞善战的士兵。
你的正直已载入文字,将流传万世;
让你的勇敢也不逊于正直。
95 你无需拿起亚马逊的战斧,为我辩白,
无需用纤手握住新月形的盾牌,
你哀求那位神就成,不求他对我温和,
只求他别再像原来那样恨我。
若你没有影响力,眼泪就是影响力,
100 它不能,便无计可能,打动神祇。
你不会缺这种武器,我的不幸能制造,
为丈夫哭泣,你的库存绝不少;
既然我处境悲惨,你的泪便无中断,
我的命运就是你的军需官。
105 倘若我的命能用你的命赎回(天禁止!),
你模仿的就是阿德墨托斯的妻[12];
你当与珀涅罗珀媲美,倘若你打算
用贞洁的诡计摆脱求婚者的纠缠;
倘若你愿意跟随死去的丈夫去冥府,
110 拉俄达弥娅就是你的先驱;
厄瓦德涅的形象该放你眼前,若你想
将你的活躯置于燃烧的柴堆上[13]。
但你不用死,不用珀涅罗珀的纱线,
你只需亲口向恺撒的妻子求援,
115 她的美德确保了我们时代的纯洁
不会被任何古代的世界超过;
她有维纳斯的美貌,朱诺的品格,天底下
配与恺撒同享圣床的只有她[14]。
你为何害怕靠近她?既不是普洛克涅[15],
120 也不是美狄亚,等待你的劝说。
她不是埃及王的儿媳,或阿伽门农的恶妻[16],
或者斯库拉,西西里海域的妖异[17],
或者喀耳刻,生来能让人形幻化[18],
或者用毒蛇盘绕头发的梅杜萨,
125 而是最杰出的女人,她证明时运女神
也能看见,误担了眼盲的罪名。
除了恺撒,整个世界,从最东到最西,
没有谁的光芒能与她相比。
选择好祈求的时机(你经常都在等待)[19],
130 别让船一离港就逆着潮水。
神谕并非永远都提供天启的答案,
神祠并非随时都接受进献。
当罗马的状况与我现在猜测的相仿,
没有痛苦紧锁人们的脸庞,
135 当奥古斯都的庭户——民众心中的神殿——
洋溢着(愿永远如此)快乐与平安,
愿众神在那时赐给你一个觐见的机会,
那时你会信,你的话不是白费。
如果她正忙大事,你就应推迟,别因
140 急于求成破坏了我的前程。
但我也并非让你等到她完全空闲,
她太忙,几乎没有打扮的时间。
即使元老院挤满了威严的议员,你也应
穿过商讨各种事情的人群。
145 轮到你直接面对朱诺的时候,牢记
你应该扮演的角色,不要偏离。
别辩护我的行为,忌讳的话题不可碰,
哀切的请求就是唯一的内容。
打开泪水的闸门,失魂地瘫倒在地,
150 向那双天神的足伸出手臂。
然后只求她让我远离残忍的蛮夷,
让我只忍受时运这一位仇敌。
我还想到许多,却乱作一团,我害怕,
就这些你颤抖的声音都难以表达。
155 我猜这么做不会伤害你,她会感觉
在她的威仪下,你如何谦恭畏怯。
如果你的话被啜泣打断,那也无妨,
眼泪经常有与话语相当的分量。
愿你的行动碰上一个幸运的日子、
160 合适的时辰,兆象也大吉大利。
但出门之前,先在神圣的祭坛上点燃
乳香,向伟大的诸神酹酒祈愿。
在所有的神里,首先应敬拜奥古斯都,
还有他孝顺的子嗣和忠诚的伴侣。
165 但愿他们如平素一样仁慈地待你,
表情和蔼地看着你为我哭泣。
[1] 这首诗不仅是奥维德写给妻子的最长的书信体诗歌,也是《黑海书简》前三部最长的作品,因而值得关注。而且,这也是他给妻子的多首诗作中语气最为严厉的一首,反映了他在希望反复受挫之后对她的强烈不满(尽管诗中仍有不少表面的赞美之词)。另外,Colakis(1987) 注意到,奥维德有意戏仿了自己的早年诗歌,假装扮演情爱导师(praeceptor amoris)的角色,他给妻子提的如何向皇后说情的建议几乎是他年轻时教人如何勾引女人的那些窍门的翻版。这就不得不让我们重新审视他的动机。所以不排除他对妻子的严责其实曲折表达了他对屋大维和皇室成员铁石心肠的愤懑。
[2] 指黑海沿岸地区。
[3] 这里奥维德用拉丁语惯用语pace tua玩了一个双关,整个短语的通常意思是“无意冒犯你”,但字面意思是“你的和平”。奥维德感慨:庞图斯,你哪有什么和平?
[4] 奥维德列举的托密斯的种种缺点,前面的诗集都有涉及。
[5] 这里的指责已经非常严厉了。
[6] 然而奥维德的确在抱怨。
[7] 参考《哀歌集》第四部第三首第64行的注释。
[8] 安菲阿剌俄斯(Amphiaraus)是七将攻忒拜中的一位将领,他是先知,预见到自己的死亡,但被妻子逼迫,只好参战。最后他的战车被开裂的大地吞没。
[9] 参考《哀歌集》第五部第一首第62行的注释。
[10] 参考《哀歌集》第一部第六首第2行的注释。碧提丝以风流闻名,奥维德用她作比,难道是戏谑?
[11] 梅萨里努斯的妻子。
[12] 指阿尔刻提斯,参考《哀歌集》第二部第404行的注释。
[13] 四个例子中有三个都是妻子为丈夫而死或与丈夫同死,无疑体现了男权中心,这样的“典范”难免让现代读者不寒而栗。
[14] 利维娅的“美德”,罗马人最熟悉不过。说一位七十一岁的老妇人有“维纳斯的美貌”,只能引发讪笑。至于“朱诺的品格”,朱诺以妒忌闻名。Davisson(1984)注意到,奥维德这里对利维娅的描写可能暗藏颠覆性因素。朱诺在整个奥古斯都时期的诗歌中形象都比较负面,嫉妒心强,性格残忍。此外,奥维德虽然一再称赞利维娅,却将她与神话中七位可怕的女人并列。
[15] 参考《哀歌集》第二部第390行的注释。
[16] “埃及王的儿媳”指达那俄斯的女儿们,她们与自己的堂兄结婚,在新婚之夜,奉父亲之命杀死了新郎,只有一位女儿将新郎放走。“阿伽门农的恶妻”指克吕泰墨斯特拉,参考《哀歌集》第二部第395行的注释。
[17] 斯库拉是西西里海域的六头长颈食人女妖。
[18] 老太阳神赫利俄斯的女儿,曾将尤利西斯的同伴变成猪。
[19] 和《爱的艺术》(Ars Amatoria 1.399-404)给出的建议一样,这里奥维德也提出要选择恰当的时机。