奧維德《哀歌集》第4部第10首



Ille ego qui fuerim, tenerorum lusor amorum,
quem legis, ut noris, accipe posteritas.
Sulmo mihi patria est, gelidis uberrimus undis,
milia qui novies distat ab Vrbe decem.
5 Editus hic ego sum, nec non, ut tempora noris,
cum cecidit fato consul uterque pari:
Si quid id est, usque a proavis[1] vetus ordinis heres,
non modo fortunae munere factus eques.
Nec stirps prima fui; genito sum fratre creatus,
10 qui tribus ante quater mensibus ortus erat.
Lucifer amborum natalibus affuit idem:
una celebrata est per duo liba dies.
Haec est armiferae[2] festis de quinque Minervae,
quae fieri pugna prima cruenta solet.
15 Protinus excolimur teneri, curaque parentis
imus ad insignes Vrbis ab arte viros.
Frater ad eloquium viridi tendebat ab aevo,
fortia verbosi natus ad arma fori;
at mihi iam puero caelestia sacra placebant,
20 inque suum furtim Musa trahebat opus.
Saepe pater dixit ‘studium quid inutile temptas?
Maeonides nullas ipse reliquit opes.’
Motus eram dictis, totoque Helicone relicto
scribere temptabam[3] verba soluta modis.
25 Sponte sua carmen numeros veniebat ad aptos,
et quod temptabam scribere[4] versus erat.
Interea tacito passu labentibus annis
liberior fratri sumpta mihique toga est,
induiturque umeris[5] cum lato purpura clavo,
30 et studium nobis, quod fuit ante, manet.
Iamque decem vitae frater geminaverat annos,
cum perit, et coepi parte carere mei.
Cepimus et tenerae primos aetatis honores,
eque[6] viris quondam pars tribus una fui.
35 Curia restabat: clavi mensura coacta est;
maius erat nostris viribus illud onus.
Nec patiens corpus, nec mens fuit apta labori,
sollicitaeque fugax ambitionis eram,
et petere Aoniae suadebant tuta sorores
40 otia, iudicio semper amata meo.
Temporis illius colui fovique poetas,
quotque aderant vates, rebar adesse deos.
Saepe suas volucres legit mihi grandior aevo,
quaeque necet[7] serpens, quae iuvet[8] herba, Macer.
45 Saepe suos solitus recitare Propertius ignes
iure sodalicii, quo[9] mihi iunctus erat.
Ponticus heroo, Bassus quoque clarus iambis
dulcia convictus membra fuere mei.
Et tenuit nostras numerosus Horatius aures,
50 dum ferit Ausonia carmina culta lyra.
Vergilium vidi tantum, nec avara Tibullo
tempus amicitiae fata dedere meae.
Successor fuit hic tibi, Galle, Propertius illi;
quartus ab his serie temporis ipse fui.
55 Vtque ego maiores, sic me coluere minores,
notaque non tarde facta Thalia mea est.
Carmina cum primum populo iuvenilia legi,
barba resecta mihi bisve semelve fuit.
Moverat ingenium totam cantata per Vrbem
60 nomine non vero dicta Corinna mihi.
Multa quidem scripsi, sed, quae vitiosa putavi,
emendaturis ignibus ipse dedi.
Tunc quoque, cum fugerem, quaedam placitura cremavi
iratus studio carminibusque meis.
65 Molle Cupidineis nec inexpugnabile telis
cor mihi, quodque levis causa moveret, erat.
Cum tamen hic essem minimoque accenderer igni,
nomine sub nostro fabula nulla fuit.
Paene mihi puero nec digna nec utilis uxor
70 est data, quae tempus perbreve nupta fuit.
Illi successit, quamvis sine crimine coniunx,
non tamen in nostro firma futura toro.
Vltima, quae mecum seros permansit in annos,
sustinuit coniunx exulis esse viri.
75 Filia me mea bis prima fecunda iuventa,
sed non ex uno coniuge, fecit avum.
Et iam complerat genitor sua fata novemque
addiderat lustris altera lustra novem.
Non aliter flevi, quam me fleturus adempto[10]
80 ille fuit; matri[11] proxima iusta tuli.
Felices ambo tempestiveque sepulti,
ante diem poenae quod periere meae!
Me quoque felicem, quod non viventibus illis
sum miser, et de me quod doluere nihil!
85 Si tamen extinctis aliquid nisi nomina restat[12],
et gracilis structos effugit umbra rogos:
fama, parentales, si vos mea contigit, umbrae,
et sunt in Stygio crimina nostra foro,
scite, precor, causam (nec vos mihi fallere fas est)
90 errorem iussae, non scelus, esse fugae.
Manibus hoc satis est: ad vos, studiosa, revertor,
pectora, qui vitae quaeritis acta meae.
Iam mihi canities pulsis melioribus annis
venerat, antiquas miscueratque comas,
95 postque meos ortus Pisaea vinctus oliva
abstulerat deciens praemia victor equus[13],
cum maris Euxini positos ad laeva Tomitas
quaerere me laesi principis ira iubet.
Causa meae cunctis nimium quoque nota ruinae
100 indicio non est testificanda meo.
Quid referam comitumque nefas famulosque nocentes?
ipsa[14] multa tuli non leviora fuga.
Indignata malis mens est succumbere seque
praestitit invictam viribus usa suis;
105 oblitusque mei ductaeque per otia vitae
insolita cepi temporis arma manu.
Totque tuli terra casus pelagoque quot inter
occultum stellae conspicuumque polum.
Tacta mihi tandem longis erroribus acto
110 iuncta pharetratis Sarmatis ora Getis.
Hic ego, finitimis quamvis circumsoner armis,
tristia, quo possum, carmine fata levo.
Quod quamvis nemo est, cuius referatur ad aures,
sic tamen absumo decipioque diem.
115 Ergo quod vivo durisque laboribus obsto,
nec me sollicitae taedia lucis habent,
gratia, Musa, tibi: nam tu solacia praebes,
tu curae requies, tu medicina venis.
Tu dux et comes es, tu nos abducis ab Histro,
120 in medioque mihi das Helicone locum;
tu mihi, quod rarum est, vivo sublime dedisti
nomen, ab exequiis quod dare fama solet.
Nec, qui detrectat praesentia, Livor iniquo
ullum de nostris dente momordit opus.
125 Nam tulerint magnos cum saecula nostra poetas,
non fuit ingenio fama maligna meo,
cumque ego praeponam multos mihi, non minor illis
dicor et in toto plurimus orbe legor.
Si quid habent igitur vatum praesagia veri,
130 protinus ut moriar, non ero, terra, tuus.
Sive favore tuli, sive hanc ego carmine famam,
iure tibi grates, candide lector, ago.
[1] Si quid id est, usque a proavis=si quid/quis et a proavis usque est
[2] armiferae=armigerae
[3] temptabam=conabar
[4] scribere=dicere
[5] umeris=humeris=humeros
[6] eque=hecque=deque
[7] necet=nocens=nocet
[8] iuvet=iuvat
[9] quo=qui
[10] adempto=ademptum
[11] matri=matrix
[12] restat=restant
[13] equus=eques
[14] ipsa=ipseque

(詩人自傳)[1]
 
後世的讀者,若想知書中這位我(繾綣
情愛的遊戲者[2])是誰,請繼續往下念。
蘇爾摩[3]是我故鄉,有許多清涼的小溪,
距離羅馬城大約是九個十哩[4]
5 我生在這裡,至於年份嘛,給個提示:
兩位執政官被相似的命運殺死[5]
或許值得提,我的騎士頭銜是承襲
古代的先祖,不是拜財物所賜[6]
我不是家裡的長子,有一位哥哥先於我,
10 他的生日比我早三乘四個月。
同一顆晨星見證了我們兩人的誕生,
兩人的脆餅祭禮在同一天供奉;
它是戎裝密涅瓦五天節慶的一天,
那日通常有血腥的角鬥士初演[7]
15 年少時我們被精心栽培,父親刻意
讓我們結交羅馬文壇的名士。
哥哥從小就顯出雄辯的才華,天生
適合法庭唇槍舌劍的戰爭;
可我還是孩子時,就迷戀天界的聖禮,
20 繆斯也悄悄拽着我做她的職司。
父親經常說,“為何學習無用的技藝?
就連荷馬都只能受窮一輩子。”[8]
我被他的話打動,完全拋棄了赫利孔[9]
嘗試寫一些沒有格律的文章。
25 可不知不覺,詩的節奏去而復至,
我無論寫什麼,最後總會變成詩[10]
就這樣,歲月無聲無息從身邊溜掉,
哥哥和我都換了成年的托加袍,
肩上添了紫色的寬邊[11],但分別吸引
30 我們的志趣依然深植於心。
哥哥去世時已經走完了兩個十年,
從此我便失去了自己的一半[12]
然後我獲得了年輕人難得的初階官職,
曾經佔據三人團的三分之一[13]
35 下一步就是元老院,但我只願做騎士,
那樣的重擔超出了我的能力[14]
我沒有堅忍的身體,也沒有堅強的心靈,
總是逃避風險重重的官場,
阿歐尼亞的姐妹[15]也勸誘我追求閑逸的
40 生活,這也是我自己深愛的選擇。
我崇拜那個時期的詩人,在我心裡
這些大師就是現世的神祇。
年老的馬凱爾[16]常給我念他筆下的飛鳥,
還有傷人的蛇,治病的藥草。
45 普洛佩提烏斯喜歡背誦柔情的詩句,
因為我和他有着相同的興趣。
龐提庫以史詩聞名,巴蘇斯擅長短長格[17]
都是我的圈子裡受歡迎的佳客。
賀拉斯用多變的音律迷住我們的耳朵,
50 在拉丁的豎琴上彈奏精緻的詩歌[18]
維吉爾我只見過,吝嗇的命運也沒有
給我時間和提布盧斯交朋友[19]
加盧斯、提布盧斯、普洛佩提烏斯,
然後就是我,按先後順序排第四[20]
55 我崇拜年長的詩人,年輕的詩人崇拜我,
我的繆斯也很快聲名遠播。
我初次向公眾朗讀我的青春之作時,
髭鬚不過才剪掉一次或兩次。
化名科琳娜的女人激發了我的靈感[21]
60 整個京城都誇讚她的容顏。
我寫過很多詩,可是覺得它們有缺陷,
就親手扔進了焚滅錯誤的火焰。
逃離羅馬時,我也曾燒毀某些佳作,
只因惱恨自己的愛好和詩歌。
65 我的心很柔軟,抵抗不了丘比特的飛箭,
輕微的攪動都會激起它的波瀾。
雖然我天性如此,容易被火花點燃,
但從無醜聞與我的名字粘連。
我幾乎還未成年時,有一段短暫的姻緣,
70 那女人的品行不好,也不勤勉。
第二位新娘雖然無可挑剔,可是
命定不能與我長久在一起。
最後這位陪伴我一直到了暮年,
忍受了丈夫放逐異域的磨難[22]
75 我的女兒很早就讓我做了外祖父,
她先後有兩個孩子,兩位丈夫。
那時我的父親已走完一生的旅途,
他的壽數是四十五加上四十五[23]
我為他哀哭,倘若我先他而去,他也當
80 如此哀哭;再後來,我給母親送了葬。
二老啊,你們都幸運,都能及時入土,
去世之日,兒子我尚未放逐!
我也幸運,因為你們並沒有親見
我遭此慘禍,不用痛摧心肝!
85 然而,如果死者並非只留下一個名,
清瘦的鬼魂能逃脫火葬的灰燼,
父母的魂靈啊,若我的消息你們已聽聞,
若我的罪名已進入冥府的法庭[24]
求你們相信(我如果欺騙就是褻瀆),
90 我放逐的原因不是罪,而是錯誤。
對亡靈這些話已足夠,我還是繼續回應
你們熱情的問詢,講我的人生。
如今,鬢邊的霜雪已驅走更好的年華,
我已垂垂遲暮,滿頭華髮,
95 從我出生到受冒犯的元首憤然下旨,
逐我到歐克辛海左岸的托密斯,
在此期間,奧林匹克的賽車手已經
十次頭戴橄欖冠,奪走獎品[25]
我遭逢大難的原因,雖然所有人都清楚,
100 但我本人絕不可提供證據。
何必講述夥伴的背叛、奴隸的荼毒?
我忍受的其他折磨也堪比放逐[26]
但我的靈魂不屑於向不幸臣服,憑藉
自己的力量,它終究不可擊破。
105 忘記了身份,忘記了過去的閑逸,我的手
拿起陌生的武器,隨情勢戰鬥;
我在海陸經歷的艱險,多到數不清,
如同南北天極之間的星辰。
漫長的漂泊後,被逐的我終於抵達終點,
110 與薩爾馬特人和蓋塔人為鄰的海岸。
儘管在這裡被刀劍之聲包圍,我仍然
儘力用詩歌減輕命運的苦難。
雖然沒有人能側耳傾聽我的吟誦,
如此卻可打發難熬的時光。
115 所以,我還活着,還能承受苦役,
還沒有被憂懼歲月的疲憊吞噬,
都應感謝你,繆斯:因為你給我慰藉,
你讓我憂愁止息,病痛緩解。
你是引路人和同伴,你帶我離開希斯特,
120 在赫利孔山間給我棲身的角落;
你在我生前就賜我崇高的名聲,這是
罕有的榮耀——它通常從葬禮開始[27]
“妒忌”——在世之人的詆毀者——也從來不曾
用惡意的牙咬我的任何作品[28]
125 雖然我們的時代產生了不少大詩人,
“聲名”卻慷慨地對待我的天分;
我認為自己不如許多人,但我的口碑
卻並不遜色,也最受世界青睞。
因此,如果詩人的預言有任何效力,
130 雖離死不遠,我卻不歸你,大地。
無論這聲名是由於偏愛或詩作的水準,
熱忱的讀者,我都應感謝你們。


[1] 這是《哀歌集》第四部的跋詩,但和第一部和第三部的跋詩不同,它明顯有總結一生創作、蓋棺定論的味道,似乎奧維德從此就將擱筆,所以他可能原本只打算寫四部《哀歌集》。這首詩的寫法有些像賀拉斯《書信集》第一部的跋詩,詩歌前半段的語氣似乎有奧維德年少時的輕快與幽默,寫到自己的放逐生活,語氣漸漸變得沉痛,但結尾部分仍體現出他作為藝術家的堅定與執拗。Green(2005)分析了此詩的結構,認為1-2行和131-132行分別是簡短的首尾,中間部分分為兩個板塊,3-64行回顧了從出生到青年時代的經歷以及自己的公共生活,65-66行是過渡,67-130行着重描繪自己的私人生活,並指出生活與藝術的差別。這是奧維德晚期詩歌中最著名的作品,因為它帶有自傳性質,後世對他的一手了解都源自此詩,但它也是精巧的藝術品。從體裁看,它屬於西方古典時代的所謂“簽名詩”(sphragis),在這種詩里,詩人點明自己的身份,陳述自己的生平和詩觀。它的寫法與普洛佩提烏斯《哀歌》第四部第十一首有相似之處,都是將自辯與自傳結合起來。另一方面,這首詩在措辭上似乎是《哀歌集》第三部第三首中詩人墓志銘(73-76行)的放大版。在這個方向上,Fairweather(1987)獨具慧眼,發現了奧維德隱藏的用意。她指出,奧維德非常巧妙地模仿了屋大維的自傳。這位羅馬皇帝流傳至今的自傳《功德錄》(Res Gestae Divi Augusti)作於公元13年,晚於這首詩,所以奧維德模仿的可能是屋大維已經失傳的早期自傳《生平述略》(Commentarii de Vita Sua,記載了截止公元前25年的事),從殘篇和蘇埃托尼烏斯的屋大維傳中我們可以得知一些重要事實。Fairweather列舉了諸多顯然不是無心為之的平行之處:(1)屋大維強調自己十九歲成為執政官和三巨頭(triumviri)之一,奧維德也將十九歲視為人生的一個轉折點,而且也進入了另一種“三人團”;(2)屋大維十九歲失去了母親,奧維德十九歲失去了哥哥,兩人都深受打擊;(3)屋大維與第二任妻子離婚的理由是她“品行不好”,這與奧維德對第一任妻子的指責相同;(4)兩人都有兩次失敗的婚姻,一次成功的婚姻;(5)兩人都有一位女兒,女兒都結婚一次以上,兩人都已經是祖父。奧維德非常可能是故意選擇並突出了這些與屋大維相似的生活細節,其用意也不難揣測,他彷彿是對皇帝說,“我和你其實很相像。”
[2] Fairweather指出,本詩開頭的三個詞Ille ego qui明顯呼應着詩人自擬墓志銘開頭的Hic ego qui,“繾綣情愛的遊戲者”(tenerorum lusor amorum)的自我標籤也複製了那首詩(出於格律的考慮,兩處譯文不同)。
[3] 蘇爾摩(Sulmo)即今天的蘇爾莫納,意大利中部城市,位於亞平寧山脈中部、群山環繞的佩斯卡拉河上游谷地。提及家鄉是古代詩人的傳統。
[4] 古羅馬人喜歡用乘法表達數字,例如賀拉斯說“十二月我已過了四乘十一遍”(Epistulae 1.20.27)。
[5] 公元前43年,羅馬兩位執政官赫爾提烏斯(A. Hirtius)和潘薩(C. Vibius Pansa)在穆提納戰勝了安東尼(M. Antonius,前83-前30),但雙雙陣亡,參考塔西佗《編年史》(Annales 1.10)。
[6] 奧維德對自己的家世非常自豪,刻意將自己與共和國末期用錢財換取身份的新貴分開。
[7] 這個節慶叫“五日節”(quinquatrus,3月19日至23日),後四天有角鬥士表演,因此可以推知奧維德的生日是3月20日。3月19日原來是戰神的一個節慶,但因為密涅瓦神廟也在某個3月19日落成,所以這個節日也被說成密涅瓦的節日,她的傳統形象常一身戎裝。
[8] 自古以來,功利的父母都是如此阻攔追求文藝的孩子。
[9] 繆斯聖山,代指詩歌。
[10] 這行詩以無奈的語氣表達了奧維德的自負。
[11] 添了紫色寬邊的托加袍叫tunica laticlavia,只有貴族和騎士子弟才能穿,並且表明了他們從政的願望。
[12] 由此可知,奧維德這時十九歲。
[13] 在拉丁語里,“三人團”和屋大維、安東尼、雷必達組成的三巨頭都用triumviri表示。奧維德所說的三人團可能是監督刑獄的triumviri capitales或者監督造幣的triumviri monetales。
[14] 在古羅馬,成為元老院議員(pater),就自動成為貴族階層(patricius)的一員。“只願做騎士”原文是clavi mensura coacta est(限制托加的邊),意思是穿紫色窄邊托加袍(tunica angusticlavia),這是甘於做庶民的騎士的衣着。
[15] “阿歐尼亞的姐妹”指繆斯,因為她們的聖山赫利孔在阿歐尼亞(Aonia)地區。
[16] 馬凱爾(Aemilius Macer,?-前16),古羅馬詩人,翻譯過希臘詩人博伊爾斯(Boios)的關於飛鳥的一首詩(Ornithogonia),寫了一首討論毒蛇和解藥的詩(Theriaca)。
[17] 龐提庫(Ponticus)寫過史詩《忒拜紀》(Thebaid)。巴蘇斯(Bassus)所指不詳,可能是普洛佩提烏斯提到的一位不知名的詩人(Elegiae 1.4)。
[18] 在古羅馬詩人中,賀拉斯最精於格律和抒情詩。奧維德流傳下來的作品只有兩種格律(哀歌體和史詩體),賀拉斯卻用過二十種格律。
[19] 維吉爾和提布盧斯都於公元前19年去世。
[20] 這是奧維德建立的古羅馬愛情哀歌的詩人譜系。
[21] 科琳娜(Corinna)出現在奧維德《情詩集》(Amores)多首作品中,包括1.5,1.11,2.6,2.8,2.11,2.12,2.13,2.14,2.15,2.17,2.19,3.7和3.12。
[22] 這第三位妻子就是《哀歌集》和《黑海書簡》中奧維德的妻子。
[23] 奧維德父親在九十歲的高壽離世。“四十五”的原文是lustra novem(九個凈化禮),在古羅馬凈化禮五年一次,賀拉斯曾用“第八個凈化禮”表示自己四十歲(Carmina 4.2.23-24)。
[24] 奧維德對死後的世界是懷疑的,所以總用條件句表示。在古希臘神話中,冥府法庭的三位法官是米諾斯(Minos)、埃阿科斯(Aeacus)和拉達曼托斯(Rhadamanthus)。
[25] 這裡的“奧林匹克”運動會指的是在古希臘皮薩附近五年舉行一次的奧運會,獲勝者頭戴橄欖冠。“十次”意味着五十年,奧維德大約在51歲時被放逐。
[26] 可能他指放逐途中遭受的欺辱。“夥伴”可能是屋大維指派陪同奧維德的人,他們和他的奴隸一起合謀害他。
[27] 賀拉斯在《頌詩集》中也說他死後,妒忌無法再傷害他(Carmina 2.20.4)。
[28] 奧維德在這方面的確是幸運的,賀拉斯時常在詩歌中抱怨同行的敵意。