Parve (nec invideo) sine me, liber, ibis in Vrbem:
ei mihi, quo[1] domino non licet ire tuo!
Vade, sed incultus, qualem decet exulis esse:
infelix habitum temporis huius habe.
5 Nec te purpureo velent vaccinia fuco:
non est conveniens luctibus ille color:
nec titulus minio, nec cedro charta notetur,
candida nec nigra cornua fronte geras.
Felices ornent haec instrumenta libellos:
10 fortunae memorem te decet esse meae.
Nec fragili geminae poliantur pumice frontes,
hirsutus sparsis ut videare comis.
Neve liturarum pudeat. Qui viderit illas,
de lacrimis factas sentiet[2] esse meis.
15 Vade, liber, verbisque meis loca grata saluta:
contingam certe quo licet illa pede.
Siquis, ut in populo, nostri non inmemor illi[3],
siquis, qui, quid agam, forte requirat, erit:
vivere me dices, salvum tamen esse negabis:
20 id quoque, quod vivam, munus habere dei.
Atque ita tu tacitus (quaerenti plura legendum[4])
ne, quae non opus est, forte loquare, cave.
Protinus admonitus repetet mea crimina lector,
et peragar populi publicus ore reus.
25 Tu cave defendas, quamvis mordebere dictis:
causa patrocinio non bona maior[5] erit.
Invenies aliquem, qui me suspiret ademptum,
carmina nec siccis perlegat ista genis,
et tacitus secum, ne quis malus audiat, optet,
30 sit mea lenito Caesare poena levis:
nos quoque, quisquis erit, ne sit miser ille, precamur,
placatos miseris qui volet esse deos;
quaeque volet, rata sint, ablataque principis ira
sedibus in patriis det mihi posse mori.
35 Vt peragas mandata, liber, culpabere forsan
ingeniique minor laude ferere mei.
Iudicis officium est ut res, ita tempora rerum
quaerere: quaesito tempore tutus eris.
Carmina proveniunt animo deducta sereno:
40 nubila sunt subitis pectora nostra malis.
Carmina secessum scribentis et otia quaerunt:
me mare, me venti, me fera iactat hiems.
Carminibus metus omnis obest[6]: ego perditus ensem
haesurum iugulo iam puto iamque meo.
45 Haec quoque quod facio, iudex mirabitur aequus,
scriptaque cum venia qualiacumque leget.
Da mihi Maeoniden et tot circumice casus,
ingenium tantis excidet omne malis.
Denique securus famae, liber, ire memento,
50 nec tibi sit lecto displicuisse pudor.
Non ita se praebet nobis Fortuna secundam
ut tibi sit ratio laudis habenda tuae.
Donec eram sospes, tituli tangebar amore,
quaerendique mihi nominis ardor erat.
55 Carmina nunc si non studiumque, quod obfuit, odi,
sit satis. Ingenio sic fuga parta meo.
Tu tamen i pro me, tu, cui licet, aspice Romam:
di facerent, possem nunc meus esse liber.
Nec te, quod venias magnam peregrinus in Vrbem,
60 ignotum populo posse venire puta.
Vt titulo careas, ipso noscere colore:
dissimulare velis, te liquet esse meum.
Clam tamen intrato, ne te mea carmina laedant:
non sunt ut quondam plena favoris erant.
65 Siquis erit, qui te, quia sis meus, esse legendum
non putet, e gremio reiciatque suo,
‘inspice’ dic ‘titulum: non sum praeceptor amoris;
quas meruit, poenas iam dedit illud opus.’
Forsitan expectes, an in alta Palatia missum
70 scandere te iubeam Caesareamque domum.
Ignoscant augusta mihi loca dique locorum.
Venit in hoc illa fulmen ab arce caput.
Esse quidem memini mitissima sedibus illis
Numina; sed timeo qui nocuere deos.
75 Terretur minimo pennae stridore columba,
unguibus, accipiter, saucia facta tuis.
Nec procul a stabulis audet discedere, siqua
excussa est avidi dentibus agna lupi.
Vitaret caelum Phaëthon, si viveret, et quos
80 optarat stulte, tangere nollet equos.
Me quoque, quae sensi, fateor Iovis arma timere:
me reor infesto, cum tonat, igne peti.
Quicumque Argolica de classe Capherea fugit,
semper ab Euboicis vela retorquet[7] aquis.
85 Et mea cumba semel vasta percussa procella
illum, quo laesa est, horret adire locum.
Ergo cave, liber, et timida circumspice mente,
ut satis a media sit tibi plebe legi.
Dum petit infirmis nimium sublimia pennis
90 Icarus, aequoreis nomina fecit aquis[8].
Difficile est tamen hinc remis utaris an aura,
dicere. Consilium resque locusque dabunt.
Si poteris vacuo tradi, si cuncta videbis
mitia, si vires fregerit ira suas:
95 siquis erit, qui te dubitantem et adire timentem
tradat, et ante tamen pauca loquatur, adi.
Luce bona dominoque tuo felicior ipse
pervenias illuc et mala nostra leves.
Namque ea vel nemo, vel qui mihi vulnera fecit
100 solus Achilleo tollere more potest.
Tantum ne noceas, dum vis prodesse, videto.
nam spes est animi nostra timore minor:
quaeque quiescebat, ne mota resaeviat ira,
et poenae tu sis altera causa, cave.
105 Cum tamen in nostrum fueris penetrale receptus,
contigerisque tuam, scrinia curva, domum:
aspicies illic positos ex ordine fratres,
quos studium cunctos evigilavit idem.
Cetera turba palam titulos ostendet apertos,
110 et sua detecta nomina fronte geret;
tres procul obscura latitantes parte videbis:
sic quoque, quod nemo nescit, amare docent.
Hos tu vel fugias, vel, si satis oris habebis,
Oedipodas facito Telegonosque voces.
115 Deque tribus, moneo, si qua est tibi cura parentis,
ne quemquam, quamvis ipse docebit, ames.
Sunt quoque mutatae, ter quinque volumina, formae,
nuper ab exequiis carmina rapta meis.
His mando dicas, inter mutata referri
120 fortunae vultum corpora posse meae.
Namque ea dissimilis subito est effecta priori,
flendaque nunc, aliquo tempore laeta fuit.
Plura quidem mandare tibi, si quaeris, habebam:
sed vereor tardae causa fuisse viae[9].
125 Et si quae subeunt, tecum, liber, omnia ferres,
sarcina laturo magna futurus eras.
Longa via est, propera: nobis habitabitur orbis
ultimus, a terra terra remota mea.
[1] quo=quod=cum
[2] sentiet=sentiat
[3] illi=illo
[4] legendum=legendus
[5] maior=peior
[6] obest=abest
[7] retorquet= retorsit
[8] Icarus, aequoreis nomina fecit aquis=Icarus, aequoreas nomine fecit aquas=Icarias: aequoreis nomina fecit aquis
[9] viae=morae
(诗人致诗集)[1]
小书,我并不妒忌,你就要独自去罗马,
而我,你的主人,却不许再见它!
走吧,衣着寒伧,但放逐者还能怎样?
就穿这身晦暗却当季的衣裳。
5 你可不要用玉簪花[2]的绛紫装扮自己——
那样的色调不适合伤心的遭际,
标题别用朱红,纸草别浸泡雪松油[3],
也别为黯然的书页配皓白的卷轴[4]。
且让这些饰物去点缀幸福的作品,
10 你还是应该纪念我的命运。
不要用易碎的浮石[5]磨光你的双颊,
这样正好,披散着凌乱的头发。
不要为点点污渍羞惭,看到的人
会明白,它们都是我的泪痕[6]。
15 走吧,代我向那些美好的地方致意:
我也会去的,乘着格律和诗。
倘若如云的人群里还有一人记得我,
倘若他碰巧问我过得如何,
你会说我还活着,但已经没有活气,
20 就连这残生都是神[7]的恩赐。
除此之外请沉默,答案让读者自寻:
别乱开口,透露了秘密的事情。
一得到提示,他就会记起我的过犯[8],
我又将被公众的嘴追逼审判。
25 别贸然反驳,无论攻讦多么伤你:
本不是好事,越辩越招人怀疑。
你也会发现,有人叹息我被流放,
浏览这些诗句时泪湿脸庞,
他唯恐被恶人偷听,在心里默祷,恺撒[9]
30 哪日能消气,减轻我的惩罚。
无论他是谁,既然肯祈愿诸神垂怜我
我也会祝福他永不陷入困厄,
祝他万事遂心,祝君上散尽怒气,
让我能够在先祖的土地辞世。
35 书啊,你听从我的吩咐,却可能遭责怪,
说你配不上我惯受夸赞的天才。
法官的职司是断案,自然应查清原委:
原委查清了,你就无可羞愧。
诗句可以从宁静的胸中源源涌出,
40 我受尽打击的心却暗云密布。
写诗之人总是寻求安谧与闲适,
我却被海浪、暴风和严冬催逼。
万般恐惧下,何来诗兴?落魄的我
每刻都担心喉咙被利刃刺破。
45 公平的裁判会惊讶,我竟能写出这些,
阅读时他也不会过于严苛。
即使换了荷马[10],被如此的灾殃包围,
他的天才也会在苦难中枯萎。
最后记住,书啊,别顾忌名声,也别为
50 冒犯某位读者而自惭形秽。
时运女神并未给我如此的青眼,
需要你一一统计别人的夸赞。
从前未落难的时候,我的确在意虚名,
胸中燃烧着让世人知晓的热情;
55 而如今,让我不憎恶诗歌已经足够:
我的才华就是我放逐的祸首。
但你走吧,只有你能替我将罗马凝视。
神啊,我多想和这书交换位置!
别以为从遥远的异域进入宏伟的都城[11],
60 就不会有人认出你的身份。
虽然没有签名,颜色已把你揭穿;
再掩饰,你我的关联也一目了然。
但还是悄悄潜入吧,别受我的诗拖累,
它们早不像当年,人见人爱。
65 若有人不屑一顾,因为你是我所作,
将你径直从胸前扔回来,你就说:
“看看标题,我已经不是风月专家,
该受惩罚的那本书已受够惩罚。”
或许你想知道,我是否会遣你攀登
70 巍峨的帕拉丁,拜谒恺撒的皇宫。
愿威严殿宇和威严诸神[12]饶恕我!雷霆
就是从那里降下,落在我头顶。
我记得,居住圣所的诸神都分外仁慈,
但受过他们伤害,我难免怵惕。
75 鹰啊,你翅翼的微小振动都会惊吓
鸽子,若它曾伤于你的利爪;
羊羔也不敢远离围栏,如果它曾经
从野狼贪婪的牙齿间死里逃生;
帕厄同[13]即使没死,也会避开天空,
80 愚蠢渴望的马车,绝不肯再碰。
领教过他的武器,我自然也畏惧朱庇特,
听到霹雳,就觉得天火要追逐我。
逃离欧卑亚海岬的每一位希腊水手
驶过故地时必定会全速掉头[14];
85 我的小舟既然已遭过风暴的摧残,
再靠近遇袭的地方就心惊胆战。
所以书啊,一定要谨慎地四下打量,
有庸人阅读足矣,别存奢望。
翅膀本脆弱,却竭力高飞,伊卡洛斯[15]
90 只在海里留下自己的名字。
我这里很难预测,你该划桨或张帆[16],
具体的情势和处境会给你答案。
若你能在他空闲时觐见,若你感觉
气氛适宜,他的怒气已退却,
95 若你犹疑胆怯时有人在现场陪伴,
并为你铺垫几句,你就可上前。
愿你在吉日到达,愿你比主人有福,
愿你能减轻我的这身痛苦,
因为除了击伤我的他,再无人能像
100 阿喀琉斯那样治好我的伤[17]。
只是要小心,别为了帮我,反而害我——
我虽存希望,心里的恐惧倒更多。
千万别再煽起他已趋熄灭的愤恨,
再给我添加新的罪名,小心!
105 当我把你带进这幽深隐秘的殿堂,
当你迁入这个圆柱形的书箱,
你会看见兄弟们早已经列队相迎,
他们都是我辗转思量的结晶。
其中多数都坦然展示着他们的标题,
110 名字印在前额,一看便知;
有三卷在暗处躲躲藏藏,即使这样,
仍在讲人天生便懂的爱之秘方[18]。
你可以逃开,如果有勇气,也可以呵斥
这些俄狄浦斯、忒勒戈诺斯[19]。
115 警告你,若你还敬重父亲分毫,就不可
爱他们,虽然他们如此教唆。
还有十五卷记述了种种变形的故事,
他们在最近的葬礼上逃过一死[20]。
我请你对他们说,我的运气的这张脸
120 也和书里的人物一样善变,
眨眼之间,它就抹去了从前的模样,
昔日的欢颜现在却徒添悲伤。
如果你问起,其实我还有更多的嘱咐,
可是我害怕耽误你的旅途;
125 书啊,你若要装走我心里的全部诗行,
信使一定会埋怨你的重量。
前路漫漫,赶紧走!而我将身处天涯,
遥不可触,远离我的故家。
[1] 这首诗是《哀歌集》第一部的序诗。它确立了《哀歌集》和《黑海书简》的一个重要主题,就是将诗人与诗集的关系比作父亲与孩子。就拟人手法而言,它让人联想起卡图卢斯(C. Valerius Catullus,前84-前54)《歌集》(Carmina)第三十五首和第四十二首,尤其是贺拉斯(Q. Horatius Flaccus,前65-前8)《书信集》(Epistulae)第一部第二十首,但奥维德诗作的情感色彩更为浓烈。他建议诗集穿着黯淡的衣裳去罗马,并嘱咐它如何应对读者的诘问,并特别让它避开奥古斯都的住所。详细解读可以参考M. H. T. Davisson, “Parents and Children in Ovid’s Poems from Exile,” The Classical World, 78.2 (1984): 111-4. 从体裁而言,它沿袭了古希腊的送别诗(propemptikon)传统。诗中提到的几位神话人物将在奥维德的放逐诗歌反复出现,例如帕厄同、伊卡洛斯、尤利西斯、泰勒颇斯等,将屋大维比作神的说法也将贯穿五部《哀歌集》和四部《黑海书简》。
[2] “玉簪花”对应的原文为vaccinium,也有人认为可能是燕草。
[3] 西方古人喜欢用各种颜色装饰手稿,尤其喜欢用朱红色。普林尼(C. Plinius Secundus,23-79)告诉我们,罗马人用雪松油浸泡纸草,既是为了防虫蛀,也是为了给书一种芳香的味道,参考贺拉斯《诗艺》(Ars Poetica)第332行。
[4] 在古罗马,白色是喜庆的颜色。古罗马的书籍多是卷轴,轴的两端露在外面,会用小球等形状加以装饰,被称为cornua(角)。
[5] 古罗马的书是写在一卷一卷的羊皮纸或纸草上,写完后需要用浮石把每卷首尾的位置磨光滑。参考卡图卢斯《歌集》(Carmina 1.2)。
[6] 或许影射普洛佩提乌斯(S. Propertius,约前50-前15)《哀歌》(Elegiae 4.3.4)中的说法。
[7] “神”指屋大维,这个用法贯穿《哀歌集》和《黑海书简》始终。这既是奥古斯都时代罗马人的普遍做法,也方便奥维德将屋大维与诸神做艺术化的比较。
[8] 关于奥维德的“过犯”,参考引言的讨论。
[9] 在奥维德诗中,绝大部分情况下,“恺撒”指屋大维(比如这里),但也有少数地方指屋大维的养子提比略(Tiberius Caesar)或者其他皇子、皇孙。
[10] “荷马”对应的原文是Maeoniden(迈奥尼亚人),因为荷马的出生地通常认为是斯密尔纳,该城属于吕底亚(古名迈奥尼亚)地区。
[11] “都城”对应的原文是urbem,这个词在奥维德诗中一般都指罗马城。
[12] “诸神”指屋大维、提比略、日耳曼尼库斯(Germanicus Iulius Caesar)和德鲁苏(Nero Claudius Drusus II)。
[13] 帕厄同(Phaethon)是老太阳神赫利俄斯(Helios)的儿子,因为他驾驶父亲的太阳车失控被烧,为避免造成大祸,朱庇特用闪电击中了他,他燃烧着从天空坠入埃利达努斯河中。
[14] 欧卑亚(Euboea)国王瑙普里俄斯(Nauplius)的儿子帕拉墨得斯(Palamedes)被希腊人所杀,为了报仇,他在海岬上点满火炬,从特洛伊回来的希腊人以为是港口,纷纷靠岸,结果许多船撞礁沉没。原文Argolica classe指希腊舰队,Argolis是伯罗奔尼撒半岛的一个地区。Caphereus(卡佩柔斯)是欧卑亚的一个海岬。
[15] 伊卡洛斯(Icarus)是巧匠代达罗斯(Daedalus)的儿子,在逃离克里特时,由于他飞得太高,父亲为他做的翅膀被太阳晒化,坠海而死。
[16] “划桨或张帆”比喻不同的策略。“划桨”更依赖单方面的努力,“张帆”则要观察风向(屋大维的状态)。
[17] 奥维德此处自比泰勒颇斯(Telephus),他曾被阿喀琉斯(Achilles)的长矛刺伤,后来两人和解,阿喀琉斯又用长矛的锈治好了他的伤口(神谕说他只能被伤他的人治好)。
[18] 指三部《爱的艺术》(Ars Amatoria)。
[19] 俄狄浦斯(Oedipus)无意中杀死父亲拉伊俄斯(Laius),忒勒戈诺斯(Telegonus)误杀父亲奥德修斯(Odysseus),《爱的艺术》也害了“父亲”奥维德。
[20] 奥维德在离开罗马前,曾将十五卷《变形记》付之一炬,但由于事先朋友手中已经有复本,这部巨著得以幸存。