《物性論》第2卷301-400行

condicione et erunt et crescent uique ualebunt,
quantum cuique datum est per foedera Naturai.
nec rerum summam commutare ulla potest uis.
nam neque quo possit genus ullum materiai
305 effugere ex omni, quicquam est, neque rursus in omnest
unde coorta queat noua uis inrumpere et omnem
naturam rerum mutare et uertere motus.
illud in his rebus non est mirabile, quare,
omnia cum rerum primordia sint in motu,
310 summa tamen summa uideatur stare quiete,
praeterquam siquid proprio dat corpore motus.
omnis enim longe nostris ab sensibus infra
primorum natura iacet. quapropter, ubi ipsa
cernere iam nequeas, motus quoque surpere debent,
315 praesertim cum, quae possimus cernere, celent
saepe tamen motus, spatio diducta locorum.
nam saepe in colli tondentes pabula laeta
lanigerae reptant pecudes, quo quamque uocantes
inuitant herbae gemmantes rore recenti,
320 et satiati agni ludunt blandeque coruscant—
omnia quae nobis longe confusa uidentur
et uelut in uiridi candor consistere colli.
praeterea magnae legiones cum loca cursu
camporum complent belli simulacra cientes,
325 fulgor ibi ad caelum se tollit, totaque circum
aere renidescit tellus, supterque uirum ui
excitur pedibus sonitus clamoreque montes
icti reiectant uoces ad sidera mundi,
et circum uolitant equites mediosque repente
330 tramittunt ualido quatientes impete campos.
et tamen est quidam locus altis montibus, unde
stare uidentur et in campis consistere fulgor.
332a [DE FIGVRA ATOMORVM]
NVNC AGE, iam deinceps cunctarum exordia rerum
qualia sint et quam longe distantia formis
335 percipe, multigenis quam sint uariata figuris,
non quo multa parum simili sint praedita forma,
sed quia non uolgo paria omnibus omnia constant.
nec mirum: nam cum sit eorum copia tanta,
ut neque finis, uti docui, neque summa sit ulla,
340 debent nimirum non omnibus omnia prorsum
esse pari filo similique adfecta figura.
praeterea genus humanum mutaeque natantes
squamigerum pecudes et laeta armenta feraeque
et uariae uolucres, laetantia quae loca aquarum
345 concelebrant circum ripas fontisque lacusque,
et quae peruolgant nemora auia peruolitantes—
quorum unum quiduis generatim sumere perge:
inuenies tamen inter se differre figuris.
nec ratione alia proles cognoscere matrem
350 nec mater posset prolem—quod posse uidemus
nec minus atque homines inter se nota cluere.
nam saepe ante deum uitulus delubra decora
turicremas propter mactatus concidit aras
sanguinis expirans calidum de pectore flumen.
355 at mater uiridis saltus orbata peragrans
nanquit humi pedibus uestigia pressa bisulcis,[1]
omnia conuisens oculis loca, si queat usquam
conspicere amissum fetum, completque querellis
frondiferum nemus adsistens et crebra reuisit[2]
360 ad stabulum, desiderio perfixa iuuenci.
nec tenerae salices atque herbae rore uigentes
fluminaque ulla queunt, summis labentia ripis,
oblectare animum subitamque auertere curam,
nec uitulorum aliae species per pabula laeta
365 deriuare queunt animum curaque leuare:
usque adeo quiddam proprium notumque requirit.
praeterea teneri tremulis cum uocibus haedi
cornigeras norunt matres agnique petulci
balantum pecudes. Ita—quod Natura resposcit—
370 ad sua quisque fere decurrunt ubera lactis.
postremo quodueis frumentum: non tamen omne
quidque suo genere inter se simile esse uidebis,
quin intercurrat quaedam distantia formis.
concharumque genus parili ratione uidemus
375 pingere telluris gremium, qua mollibus undis
litoris incurui bibulam pauit aequor harenam.
quare etiam atque etiam simili ratione necessest,
natura quoniam constant neque facta manu sunt
unius ad certam formam primordia rerum,
380 dissimili inter se quaedam uolitare figura.
perfacile est animi ratione exsoluere nobis ,
quare fulmineus multo penetralior ignis
quam noster fluat e taedis terrestribus ortus.
dicere enim possis caelestem fulminis ignem
385 subtilem magis e paruis constare figuris,
atque ideo transire foramina quae nequit ignis
noster hic e lignis ortus taedaque creatus.
387a [DE LVMINE]
praeterea lumen per cornum transit, ad imber
respuitur. quare? nisi luminis illa minora
390 corpora sunt quam de quibus est liquor almus aquarum.
et quamuis subito per colum uina uidemus
391a [DE OLEO]
perfluere, at contra tardum cunctatur oliuom,
aut quia nimirum maioribus est elementis
aut magis amatis inter se perque plicatis.
395 atque ideo fit, uti non tam diducta repente
inter se possint primordia singula quaeque
singula per cuiusque foramina permanare.
397a [DE MELLE]
huc accedit uti mellis lactisque liquores
iucundo sensu linguae tractentur in ore,
399a [DE ABSINTHIO]
400 at contra taetra absinthi natura ferique

[1] nanquit=nonquit (O)=o inquid (J)=o inquit (Q)=figit (Büchner)=linquit (Olivier; Allen)
[2] nemus adsistens et crebra=nemus ac loca tesca (Meurig-Davies)

條件下還會誕生,還會發育成長,
各自根據自然為它們頒布的法則,
也沒有任何力量能夠改變宇宙,
因為宇宙外沒有任何地方收留
305 從裡面逃逸的物質,也沒有任何地方
能夠製造新的物質,沖入我們的
宇宙,改變它的樣貌和運動形式。[1]
所以你無需對此感到驚訝,雖然[2]
全部原子都忙忙碌碌,穿梭不停,
310 宇宙本身卻似乎保持着極度的平靜,
除了某些物體在自身之內運動。[3]
因為原子的一切存在都遠非我們[4]
所能感知,既然你無法看見原子
本身,它們的運動自然也就隱匿。[5]
315 即使我們能感知的物體,其運動經常
也因為相距太遠而瞞過我們的眼睛。
時常有成群的綿羊在山間快樂的牧場[6]
流連,朝着掛滿新鮮露珠的草叢
緩緩移動,一邊呼喊它們的友朋,
320 饜足之後便開始遊戲,輕柔地抵牾——
這一切從遠處看去,卻變得分外模糊,
就像一個白點棲停在那座青山上。
還有,當平原布滿軍團雄壯的隊伍,
士兵們在你眼前模擬一場戰爭,
325 當兵甲的寒光射向天空,大地處處[7]
閃耀着青銅的輝芒,腳下傳來眾人
沉重的踐踏聲,抵達群山的喧囂與吶喊
又被它們的回聲傳到天上的星辰,
騎兵在周圍馳騁,突然發起衝鋒,
330 斜穿過平原中央,激起一片震顫。[8]
然而,若從山巔某處望下去,他們
全都靜止,原野只泛動一片亮光。

下面請聽我解釋,萬物的基元或原子[9]
有着怎樣的相貌,它們彼此的形狀
335 差別多麼大,外表多麼千姿百態,
不是少數原子共享相似的形狀,
而是所有原子總體上有相互差異。
這並不奇怪:既然它們如此之多,
依我所說,沒有上限,算不出總和,
340 它們就必定不會彼此雷同,不應該
擁有同樣的輪廓或者相似的形象。[10]
而且你想想人類,還有游於水中的
沉默魚群,綿羊,快樂的牛,野獸,
各色的禽鳥(無論它們聚集在水邊的
345 宜居之處,靠近河岸、山泉或湖泊,
還是密匝匝穿梭在茂密幽暗的森林)——
你從中隨便選擇一個種類,都能夠
發現,個體的形狀存在相互差異。
若非如此,孩子怎麼能認出母親,
350 母親怎麼能認出孩子?顯然它們
能做到,相互辨識的能力不遜於人。
神靈華貴的廟宇前,焚着乳香的聖壇
旁邊,經常有牛犢被殺,向神獻祭,
溫熱的血猶如一條河,從胸口噴出,
355 可是當失去孩子的母親在青翠草原[11]
搜尋,她能認出分岔幼蹄的印痕,
眼睛來回地掃視,盼望能在某處
看見丟失的幼崽,每次停步,哀吟
都填滿枝葉濃密的樹林;一次又一次
360 返回牛棚,對孩子的挂念刺穿她的心。
柔軟的柳樹,露珠閃爍的草地,流水
豐盈、與岸平齊的河,都再也不能
帶給她快樂,讓她忘記突降的災難。
美麗草場上雖有其他小牛的身影,
365 卻無法讓她分神,減輕她的憂惴:
她如此執着地尋覓某種熟諳的唯一。
還有,稚嫩的山羊寶寶聲音尚發顫,
已能認出長角的母山羊,嬉玩的綿羊羔
也知道分辨同類。它們就這樣遵照
370 自然的召喚,奔向屬於各自的乳汁。
然後任意選一種穀物:你會發現,
雖然同類,穀粒並不是那麼相似,
總有某些可區分彼此的形狀差異。
在蜿蜒的岸邊,大海以柔軟的波浪拍擊
375 永遠啜飲的沙灘,我們會看見裝飾
大地身體的貝殼也同樣千姿百態。
所以我一再重申,穿梭的原子也與此
相似,既然是天然存在,並非手工
按照一個模型的精確尺寸造出來,
380 彼此之間就必定存在形體的不同。
通過心智的推理,我們很容易解釋,[12]
為何閃電的火流比我們地上誕生於
松木的凡火具備遠更強大的穿透力。[13]
因為你可以這樣說,閃電的天庭之火
385 更精微,由形體細小的原子構成,
所以能穿過我們的凡火不能穿過的
孔隙,畢竟後者的原子來自松木。

還有,光能透過牛角,而雨卻只能[14]
掉落。為何會如此?若非光的原子
390 比滋育我們的雨水的原子體積更小。
雖然我們看見酒可以迅速地過濾,

黏稠的橄欖油卻相反,逡巡不前,[15]
這或者因為它的原子有更大的尺寸,
或者因為其結構有更多交錯和糾纏,[16]
395 於是這些原子便無法一時間甩掉
其他同類的羈絆,無法分成獨立的
個體,並選擇各自的孔隙和通路。

再舉一例,蜂蜜和牛奶這兩種液體[17]
含在嘴裡,都喚起舌頭的愉悅感覺,

400 相反,可憎的苦艾和難以下咽的矢車菊[18]

[1] 關於303-307行的思想,參考第三卷814-818行和第五卷359-363行。
[2] 308-332行再次討論了原子不停運動的問題,參考本卷62-141行。
[3] 盧克萊修這裡可能指的是一些顯然在運動的大型物體,如行星、雲團、河流等。它們和宇宙相對平靜的環境形成了鮮明對照。
[4] 這行的natura和詩中很多地方一樣,僅僅指某物的物質性存在,並不指本性或性質。
[5] 原文的surpere=surripere(偷走)。
[6] 行首的nam不表示解釋,而表示舉例。
[7] 這裡盧克萊修似乎模仿了荷馬史詩《伊利亞特》(Iliad 19.362-3)。
[8] 原文的impete是impes(=impetus,衝擊)的奪格。
[9] 333-729行是本卷第三大部分,主要討論原子的形狀,參考伊壁鳩魯《書信集》(Epistles 1.41和1.54)。其中在333-477行,盧克萊修指出,原子形狀的數量無法確定。333-380行以同類的動物和人為例,說明原子雖然同屬一個大類,形狀卻彼此不同。“基元”(exordia rerum)是盧克萊修用來表示原子的另一種說法。在《物性論》抄本中,這行前面有一個小標題:DE FIGVRA ATOMORVM(論原子的形狀)。這個小標題在抄本中標記為332a行。
[10] 這裡盧克萊修反駁了古希臘懷疑論者和學園派的觀點,他們認為同類的物體彼此完全相似。斯多葛派和伊壁鳩魯派卻相信,同類物體的個體之間存在可感的差別。參考西塞羅《學園派哲學》(Academica 2.26.85)。
[11] 這行原文的nanquit=nanciscitur(找到)。奧維德在《歲時記》(Fasti 4.459-464)中明顯模仿了355-360行。
[12] 在381-477行,盧克萊修通過不同物體造成的不同感官體驗反推其原子的形狀。這套理論很可能出自德謨克利特,參考泰奧弗拉斯托斯(Theophrastus)的著作《論感覺》(De Sensibus 49, 65-82)。
[13] 原文的fuat=sit,是系動詞fuo(=sum)的現在時虛擬式。
[14] 在《物性論》抄本中,這行前面有一個小標題:DE LVMINE(關於光)。這個小標題在抄本中標記為387a行。
[15] 在《物性論》抄本中,這行前面有一個小標題:DE OLEO(關於油)。這個小標題在抄本中標記為391a行。
[16] 原文的amatis=hamatis(帶鉤刺的)。
[17] 398-407行的內容可參考第四卷622-626行。在《物性論》抄本中,這行前面有一個小標題:DE MELLE(關於蜂蜜)。這個小標題在抄本中標記為397a行。
[18] 在《物性論》抄本中,這行前面有一個小標題:DE ABSINTHIO(關於苦艾)。這個小標題在抄本中標記為399a行。