centauri foedo pertorquent ora sapore—
ut facile agnoscas e leuibus atque rutundis
esse ea quae sensus iucunde tangere possunt,
at contra quae amara atque aspera cumque uidentur,
405 haec magis amatis inter se nexa teneri,
proptereaque solere uias rescindere nostris
sensibus introituque suo perrumpere corpus.
407a [DE SERRAE STRIDORE]
omnia postremo bona sensibus et mala tactu
dissimili inter se pugnant perfecta figura—
410 ne tu forte putes serrae stridentis acerbum
horrorem constare elementis leuibus aeque
ac musaea mele, per chordas organici quae
mobilibus digitis expergefacta figurant;
neu simili penetrare putes primordia forma
415 in nares hominum, cum taetra cadauera torrent,
et cum scena croco Cilici perfusa recens est
araque Panchaeos exalat propter odores;
neue bonos rerum simili constare colores
semine constituas, oculos qui pascere possunt,
420 et qui conpungunt aciem lacrimareque cogunt
aut foeda specie foedi turpesque uidentur.
omnis enim, sensus quae mulcet cumque, figura
haut sine principiali aliquo leuore creatast.
at contra quaecumque molesta atque aspera constat,
425 non aliquo sine materiae squalore repertast.
sunt etiam quae iam nec leuia iure putantur
esse neque omnino flexis mucronibus unca
sed magis angellis paulum prostantibus, ut qui
titillare magis sensus quam laedere possint.
430 fecula iam quo de genere est inulaeque sapores.
denique iam calidos ignis gelidamque pruinam
dissimili dentata modo conpungere sensus
corporis, indicio nobis est tactus uterque.
tactus enim, tactus, pro diuum numina sancta,
435 corporis est sensus, uel cum res extera sese
insinuat, uel cum laedit quae in corpore natast,
aut iuuat egrediens genitalis per Veneris res,
aut ex offensu cum turbant corpore in ipso
semina, confundunt inter se concita sensum—
440 ut si forte manu quamuis iam corporis ipse
tute tibi partem ferias atque experiare.
quapropter longe formas distare necessest
principiis, uarios quae possint edere sensus.
denique quae nobis durata ac spissa uidentur,
445 haec magis amatis inter sese esse necessest
et quasi ramosis alte compacta teneri.
446a [DE ADAMATE FERRO SILICE AERE]
in co iam genere in primis adamantina saxa
prima acie constant, ictus contemnere sueta,
et ualidi silices ac duri robora ferri ,
450 aeraque quae claustris restantia uociferantur.[1]
illa quidem debent e leuibus atque rutundis
esse magis, fluuido quae corpore liquida constant.
namque papaueris haustus itemst facilis quod aquarum,
nec retinentur enim inter se glomeramina quaeque
455 et perculsus item procliue uolubilis exstat.
omnia postremo quae puncto tempore cernis
diffugere ut fumum nebulas flammasque, necessest,
si minus omnia sunt e leuibus atque rutundis,
at non esse tamen perplexis indupedita,
460 pungere uti possint corpus penetrareque saxa[2]
nec tamen haerere inter se, quodcumque uidemus
senti ibus esse datum facile ut cognoscere possis[3]
non e perplexis sed acutis esse elementis.
463a [DE SVDORE SALSO]
sed quod amara uides eadem quae fluuida constant,
465 sudor uti maris est, minime mirabile debet . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
466 nam quod fluuidus est, e leuibus atque rutundis
est, et squalida sunt illis atmixta doloris
corpora. nec tamen haec retineri hamata necessust.
scilicet esse globosa tamen, cum squalida constent,
470 prouolui simul ut possint et laedere sensus.
470a [DE AQVA MARINA]
et quo mixta putes magis aspera leuibus esse
principiis, unde est Neptuni corpus acerbum,
est ratio secernendi seorsumque uidendi,
umor dulcis, ubi per terras crebrius idem
475 percolatur, ut in foueam fluat ac mansuescat.[4]
linquit enim supera taetri primordia uiri,
aspera quom magis in terris haerescere possint . . .
477a [FIGVRAS ESSE MVLTAS]
quod quoniam docui, pergam conectere rem quae
ex hoc apta fidem ducat: primordia rerum
480 finita uariare figurarum ratione.
quod si non ita sit, rursum iam semina quaedam
esse infinito debebunt corporis auctu.
namque in eadem una cuiusuis iam breuitate
corporis inter se multum uariare figurae
485 non possunt. fac enim minimis e partibus esse
corpora prima tribus, uel paulo pluribus auge:
nempe ubi eas partis unius corporis omnis,
summa atque ima locans, transmutans dextera laeuis,
omnimodis expertus eris, quam quisque det ordo
490 formai speciem totius corporis eius,
quod superest, si forte uoles uariare figuras,
addendum partis alias erit. inde sequetur,
adsimili ratione alias ut postulet ordo,
si tu forte uoles etiam uariare figuras.
495 ergo formarum nouitatem corporis augmen
subsequitur. quare non est ut credere possis
esse infinitis distantia semina formis—
ne quaedam cogas inmani maximitate
esse, supra quod iam docui non posse probari.
500 iam tibi barbaricae uestes Meliboeaque fulgens
[1] restantia=resonantia (Foss)
[2] penetrareque saxa=penetrare adacta (Foss)=penetrareque laxum (Waltz)
[3] esse datum=sedatum (MSS)=exactum (Foss)
[4] transpose umor dulcis and percolatur (Foss)
卻會用噁心的味道迫使我們做鬼臉——
你能輕易看出來,能給我們的感官
快樂刺激的東西有光滑圓潤的原子,
而那些入口感覺又苦又澀的食物
405 則由鉤刺更多的原子連接在一起,
所以總是在我們的感官之中撕出
道路,強行沖開門,闖入身體各處。
總之,我們感官喜歡或厭惡的一切[1]
由不同形狀的原子構成,並彼此衝突——
410 希望你不會碰巧以為,鋸子發出的
恐怖嘶鳴,被樂師用靈巧的手指喚醒
並在琴弦上翩然成型的甜美旋律,[2]
都是由一些同樣光滑的原子構成;
或者相信,飄入我們鼻孔的都是
415 相似的原子,無論在焚燒難聞的屍體,
還是當舞台剛剛撒滿異域的藏紅花,[3]
附近的祭壇也裊裊升起東方的香氣;[4]
或者斷定,所有色彩最終都源於
相似的原子,無論它們是優美悅目,[5]
420 還是令瞳仁驚怖,甚至逼出淚水,
還是樣貌醜陋不堪,如拙劣的圖畫。
總之,創造任何愉悅感官的形狀,
都無法離開其原子的某種光滑性質,
而任何令我們痛苦、折磨感官的形狀,
425 其構成原子都屬於比較粗糙的種類。
理所當然,還應存在另外的原子,
它們既不算光滑,也不是布滿鉤刺,
而是有一些稍稍突起的稜角,所以
只會給感官撓癢,卻不會傷害它們。
430 葡萄酒渣和土木香的味道就屬於此類。
還有,雖然都咬嚙我們身體的感官,
灼熱的火和冰冷的霜卻長着不同的
尖牙,二者的觸覺可以告訴我們——
因為觸覺,是的,觸覺,以神靈發誓,
435 是身體的核心感覺,無論異物潛入[6]
內部,還是體內的某處萌生痛感,
還是性愛激發的外涌帶來歡愉,
還是當身體受到撞擊,裡面的原子
在震蕩中驚動彼此,使感覺陷入混亂——
440 你可以隨意選擇身體的一個部位,
用手去觸碰和試驗,都是這樣的結果。
所以,既然原子能造成不同的感覺,
它們各自的形狀必定有很大差異。
總之,我們覺得堅硬緻密的物體,
445 它們的原子必定糾纏得更加結實,
彷彿深嵌枝條的網羅里,無法突圍。
首先,不可戰勝的鑽石就屬於此類,[7]
而且挺立最前沿,一貫藐視攻擊,[8]
還有頑強的燧石和堅忍不屈的鐵,
450 以及死抵大門、尖聲抗議的銅閂。
反之,那些流動的液體或類似物質
則由更加光滑、圓潤的原子組成。
一捧罌粟種子鬆散如一掬清水,
因為它的每個小顆粒都互不勾連,
455 稍微一碰,就如水一般輕鬆流瀉。
最後,你能看見的那些轉眼之間
就會消散的東西,比如煙霧和火焰,
若不是全部由光滑、圓潤的原子組成,
內部也必定沒有交錯糾纏的結構,
460 所以它們能進入身體,穿透岩石,
卻不會黏在一起。由此你可以輕易
理解,我們歸於那些物體的刺感[9]
源於尖銳的原子,而非糾纏的原子。
然而,若看見某些物體能流動,入口[10]
465 卻甚苦,比如海水,你完全不應驚訝:
[兩種性質並非源於同一種原子。][11]
466 既然水具流動性,它就必定由光滑、
圓潤的原子組成,而引發痛感的原子[12]
是混入其中的,但它們必定不能勾連
並聚合。雖然它們很粗糙,但仍是球體,
470 所以在向前滾動時能夠刮疼感官。
為了讓你相信,涅普頓的身體變苦,[13]
是因為粗糙的原子混入光滑的原子,
請用這個分離的方法:你會目睹,
海水用泥土多次過濾後,如何流入
475 備好的坑池,重新變成甘甜的清水。
這是由於刺舌的鹽原子留在了上面,
粗糙的原子更容易和泥土黏在一起。[14]
我已證明的事實可為即將引出的[15]
下一點提供證據:原子雖然有許多
480 形狀,但是形狀的總數終歸有限。
若非如此,必然的結果又是退回
已被否定的可能性:某些原子無限大。
因為在任意一個原子內部,由於它
尺寸太微小,不會出現太多不同的
485 構造。姑且假定有一些原子由三個
終極微粒組成,你也可再增加少許。[16]
當你已嘗試將一個原子的全部微粒[17]
輪流放頂部或底部,或交換左右的位置,
並且已經窮盡了所有可能的布局
490 和每種布局賦予整個原子的形狀,
如果你還嫌不夠,渴望更多的花樣,
就須為它添加微粒。由此可推知,
如果此後你還想變出更多的形狀,
那麼對應的布局還需要別的微粒。
495 這樣一來,體積的膨脹就緊隨形狀的
變化。由於這個緣故,你沒法相信
原子具備無窮多彼此不同的形狀,
否則你就會迫使某些原子變成
無窮大的怪物,而我已證明這不可能。
500 而且若如此,蠻族的華服,墨利波亞的[18]
[1] 在《物性論》抄本中,這行前面有一個小標題:DE SERRAE STRIDORE(關於鋸子的嘶鳴)。這個小標題在抄本中標記為407a行。
[2] “旋律”對應的原文是mele,這是仿希臘語的賓格複數形式。
[3] “異域”對應的原文是Cilici(奇里基亞的),奇里基亞地區位於今天的土耳其,以藏紅花聞名,這裡出於節奏的要求,將兩頓的“奇里基亞”譯成一頓的“異域”。
[4] “東方”對應的原文是Panchaeos,意為“潘凱亞的”,潘凱亞(Panchaia)是希臘傳說中位於阿拉伯半島以東的一個神秘島嶼。exalat=exhalat(呼出,散發出)。
[5] 這行的semine是原子的集體稱謂。
[6] 在435-439行,盧克萊修談論了兩類不同的感官經驗:一是異物進入身體喚起的感覺,二是身體內部的原子引發的感覺。後者又有三種原因:一是某個部位的病痛,二是性快感導致的身體變化,三是外部撞擊導致的體內震蕩。
[7] 原文的co=quo(定語從句連詞)。在《物性論》抄本中,這行前面有一個小標題:DE ADAMATE FERRO SILICE AERE(關於鑽石、鐵、燧石、銅)。這個小標題在抄本中標記為446a行。
[8] 這裡用了古羅馬的軍事比喻。
[9] “刺感”對應的原文是senti(形容詞sentus的中性單數屬格)。
[10] 在《物性論》抄本中,這行前面有一個小標題:DE SVDORE SALSO(關於咸汗)。這個小標題在抄本中標記為463a行。恩培多克勒曾將海水比作大地的汗水(fr. 55)。
[11] 此處原文有缺失,為了上下文的連貫,我補充了這行詩。
[12] 這行原文的文本非常不確定。
[13] 在《物性論》抄本中,這行前面有一個小標題:DE AQVA MARINA(關於海水)。這個小標題在抄本中標記為470a行。“涅普頓的身體”指海,因為涅普頓是古羅馬神話中主宰海洋的神。
[14] 原文的quom=cum(引導原因狀語的連詞)。
[15] 在478-521行,盧克萊修提出,原子形狀的總數是有限的。這是伊壁鳩魯的觀點,參考伊壁鳩魯《書信集》(Epistles 1.42, 55-59)。原子論的另外兩位代表人物留基伯和德謨克利特則認為,原子形狀的數量是無限的,參考Bailey專著《古希臘原子論者與伊壁鳩魯》(The Greek Atomists and Epicurus 81-82, 127)。“已證明的事實”可能包括兩點:原子形狀各異、尺寸有限。Bailey認為此處文本有缺失,盧克萊修在遺失的段落里可能探討了原子大小的問題。在《物性論》抄本中,這行前面有一個小標題:FIGVRAS ESSE MVLTAS(形狀的多樣性)。這個小標題在抄本中標記為477a行。
[16] 關於終極微粒,參考第一卷599-634行。
[17] 原文的動詞expertus eris管轄兩個賓語,一個是eas partis omnis,一個是quam引導的從句,所以我將它譯成兩個動詞——“嘗試”和“窮盡”,分別與一個賓語搭配。
[18] 墨利波亞(Meliboea)位於古希臘帖撒利亞(Thessalia)的海濱。